تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٦٦ - تتمهء قصه حاسدان بر غلام خاص سلطان و حقيقت آن

آشكار شدن رازهاى نهانى نيز به دو قسم اساسى تقسيم مى شود :
١ - آشكار شدن خود گفتار و كردار .
٢ - آشكار شدن آثار و نتايج .
مسلم است كه هيچ گفتار و كردار انسانى خواه شايسته و خواه ناشايسته ، فردى يا اجتماعى بدون اثر و نتيجه نخواهد بود ، نهايت امر اين است كه بعضى از آثار و نتايج محسوساند و مى توان آنها را با خود گفتار و يا كردار به طور مستقيم مربوط ساخت ، بعضى ديگر محسوس نيستند و با اشكال ديگرى بروز كرده‌اند كه ارتباط آنها را با گفتار و كردار پوشيده به آسانى نمى توان مربوط ساخت ، به اضافهء اين كه ممكن است از يك انسان حركتى سر بزند و در روى پردهء طبيعت بهيچ وجه قابل مشاهده نشود ، ولى آيا مى توان آن حركت را از خدايى كه داناى مطلق است پوشيده نگه داشت ؟ آيا چنين نيست كه :
« . . . وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها ٦ : ٥٩ . . . » [١] ( برگى از درخت نمى افتد مگر اين كه آن را مى داند [ خدا ] ) .
« يَعْلَمُ خائِنَةَ اَلأَعْيُنِ وَما تُخْفِي اَلصُّدُورُ » ٤٠ : ١٩ [٢] ( انحراف چشم و دزديدن مخفيانه نگاه و آن چه را كه سينه ها مخفى مى دارند مى داند ) .
« رَبَّنا إِنَّكَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَما نُعْلِنُ . » ١٤ : ٣٨ [٣] ( اى پروردگار ما آن چه را كه پنهان مى داريم يا آشكار مى كنيم تو مى دانى ) از طرف ديگر هيچ عملى بدون عكس العمل در قلمرو هستى نخواهد بود :

هر هيئت و هر نقش كه شد محو كنون در مخزن روزگار ماند مخزون

[١] سوره انعام ، آيه ٥٩ . .
[٢] سوره المؤمن ( غافر ) ، آيه ١٩ . .
[٣] سوره ابراهيم ، آيه ٣٨ . .