تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٧٠٦ - آيه

مافوقى كه مادى نما را در اختيار دارد ، بنا بر اين آواز پرندگان زيبا و جريان چشمه سارهاى زلال و كاخهاى مجلل چنان كه در اين زندگانى دنيا براى ما جالب است ، در آن دنيا در قلمروى عالىتر براى ما مطرح مى شود كه باز لذت بخش مى باشد . اگر يك آدم معمولى به تابلوى بسيار زيبايى تماشا كند ، مسلماً لذتى مى برد و يك نقاش هنرمند برجسته هم به همان تابلوى بسيار زيبا مى نگرد ، ولى لذت اين نقاش از حيث عظمت هرگز قابل قياس با لذت آن آدم معمولى نخواهد بود .
مسئلهء دوم - اختصاص جريان چشمه سارها از زير زمين باغهاى بهشتى است ، مسلم است كه جريان اين چشمه سارها در بهشت براى بهره بردارى ضرورى يا التذاذ زيبايى آنها مى باشد ، بنا بر اين مقصود از « تحتها » آن اصطلاح زير زمينى آبها نيست كه بدون استخراج كارى صورت نمى دهد ، در نتيجه بايستى يك يا چندى از احتمالات ذيل را در اين باره بپذيريم :
احتمال اول - مقصود سطح باغهاى بهشتى است و استعمال تحت در سطح زمين با نظر به درختان و ساير اجسام مرتفع شايع بوده است ، در قرآن مجيد در داستان بيعت رضوان همين استعمال وجود دارد :
« لَقَدْ رَضِيَ الله عَنِ اَلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ اَلشَّجَرَةِ . » ٤٨ : ١٨ [١] ( خداوند از مؤمنين خشنود شد موقعى كه در زير درخت با تو بيعت كردند ) .
حتى در استعمالات فارسى هم مى گوييم : در زير فلان درخت آرميده بوديم ، مسلما زير درخت حقيقى نيست ، بلكه سطحى از زمين است كه ساقه ها و شاخه هاى درخت در بالاى سر قرار مى گيرد .
احتمال دوم - كلمهء تحت در اجسام منفصل به كار برده مى شود ، در اين صورت به معناى تسلط مى باشد . مثلًا گفته مى شود : « المال تحته » [٢] در فارسى هم گفته مى شود :

[١] سوره الفتح ، آيه ١٨ . .
[٢] مفردات قرآن ، راغب اصفهانى ، ص ٧٢ . .