تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٤٩ - حكومت و فعاليتهاى مخفيانهء نفس

توانسته است بىطرفى خود را حفظ كند . اما اگر قضيهء عقلانى فوق بدين ترتيب پياده شود كه :
خدمات اجتماعى در نزد همه مطلوبيت دارد و هر كس كه مطلوب مردم را ايجاد كند شهرت اجتماعى پيدا خواهد كرد ، پس من با اين خدمات شهرت اجتماعى پيدا خواهم كرد يا به مقام و ثروت و حيثيت چشمگير دست خواهم يافت ، در اين صورت فعاليت عقلانى به كلى تحت سيطرهء نفس واقع شده ، اگر هم خدمات اجتماعى او ثمر بخش بوده باشد ، شخصيت او از يك حيوان كه با علل حيوانى تحريك شده و كارى به سود انسانها انجام داده است تجاوز نمى كند .
فعاليت وجدانى - وجدان آدمى به طور بىطرفانه مى تواند اين قضيه را دريافت كند كه خدمت بر اجتماع خوب است ، زيرا ، به حكم عقل عدالت اجتماعى مطلوب است .
ضمانت اجرايى اين دريافت وجدانى ( من ) است . اگر نفس توانسته باشد اين ( من ) را رنگ آميزى نمايد و در نتيجه ( خوب است ) را يعنى شايستگى خدمت بر اجتماع را به سوى هدفهاى خود دوستى توجيه كند ، از دست وجدان چه كارى ساخته خواهد شد ؟ اگر بخواهد اين شايستگى را در نژاد پرستى ، در تعصب به گروه ، در باز كردن موقعيت براى خود پياده كند چه نتيجه اى را در بر خواهد داشت ؟ فعاليتهاى گرايش دينى - اين فعاليت هم مانند دو فعاليت گذشته با تحريك نفس مى تواند از حالت بىطرفى و رضاى الهى منحرف شده و در خواسته هاى نفس پياده شود ، مانند ساختن مسجد ضرار ، نماز گزاردن و به حج رفتن ريايى . . .
حكومت و فعاليتهاى مخفيانهء نفس اگر وضع روانى آدمى چنين بود كه وقتى كه يكى از دو نيروى تعقل و وجدان مشغول فعاليت گشت ، نفس انسانى در گوشه اى مى نشست و تماشا مى كرد ، مسئله بسيار