تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٨٥ - ١ - &#١٧١ علم به جزييات ، همه متفقاند كه وسيله اش حس است &#١٨٧

گمان و ترديد در مكتب حسى چگونه تفسير مى شود ؟

اكتشافات در مكتب حسى چگونه تفسير مى شود ؟

گمان و ترديد در مكتب حسى چگونه تفسير مى شود ؟
اين مسئله يا نظر دقيق در موضوع آن كه گمان و ترديد است ، در مكتب حسى تقريباً بىجواب مى ماند .
به توضيح اين كه ، همهء اوقات به وسيلهء حواس علم به اشياء نداريم ، گاهى در بارهء موضوعات و روابط گمان مى كنيم و گاه ديگر ترديد داريم . مثلًا افراد زيادى از ( حق ) را ديده‌ايم كه موقعيت خود را باز كرده دير يا زود ( حق ) بودن خود را اثبات كرده است ، ولى گاهى هم ديده‌ايم كه با اين كه ( حق ) بوده است پاى مال گشته و از هيچ گونه دفاع برخوردار نگشته است :
اين دو گونه ملاحظه باعث شده است كه ما يقين نداشته باشيم كه هر ( حق ) در هر حال موقعيت خود را اثبات مى كند و اجرا مى گردد ، لذا ممكن است ما در اين باره گمان كنيم كه ( حق ) همواره اجرا مى شود . يا شك كنيم در اين كه حق اجرا مى گردد . با نظر به واقعيت اشياء از هر مقوله و پديده كه بوده باشد هيچ چيزى در جهان هستى بدون تعين و قطعيت وجودى در صحنهء هستى نمودار نمى گردد پس گمان و ترديد دو پديدهء ذهنى خالص مى باشند كه منشا آن عدم تعيين و عدم قطعيت ( اين ) يا ( آن ) براى ذهن است . درست است كه واحدهاى اوليه اى كه در بارهء ( اين ) و ( آن ) در ذهن من نمودار شده است به وسيلهء حواس به ذهن منتقل شده است ، اما تطبيق مورد گمان و ترديد با ( اين ) يا ( آن ) كار ذهن خالص است .
اكتشافات در مكتب حسى چگونه تفسير مى شود ؟
اگر از همهء مسايل فوق قطع نظر كنيم و بگوييم : مكتب حسى مى تواند همهء آنها را تفسير كند . موضوع ديگرى وجود دارد كه فوق العاده با اهميت است و بايستى مكتب حسى تكليف خود را با آن روشن بسازد . اين همان موضوع اكتشافات است . هيچ جاى ترديد نيست كه اكتشافات بشرى از همه جهات تابع حس و منطق نيست ، اگر اكتشاف مجهولات مربوط به حس و منطق مأخوذ از حس بود مى بايست