تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٠٩ - منتخباتى از كتاب ( جنگ و صلح ) شاه كار تولستوى

پذير باشد . » [١] » ولى حاصل جمع اين اجزاء تركيبى يعنى فعاليت شاتو بريان و تاليران و مادام اشتال و ديگران ظاهرا معادل تمام منتجه يعنى آن پديده اى كه سبب شد ميليونها فرانسوى مطيع و منقاد بوربونها شوند نيست . به اين جهت براى توضيح مسئله كه به چه ترتيب از اين اجزاء تركيبى انقياد و اطاعت ميليونها نفر نتيجه شده است يعنى از اجزاء تركيبى معادل مقدار معلوم منتجه اى برابر با هزار حاصل شده است ، مورخ ناگزير دو باره همان مفهوم قدرت را كه رد كرده بود قبول مى كند و آن را منتجهء اين قوا قلمداد مى نمايد ، يعنى باز ناگزير نيروى مجهولى را كه در حاصل جمع اين قوا مؤثر است قبول مى كند . مورخين جهانى نيز همين عمل را انجام مى دهند و در نتيجه نه تنها اظهارات مورخين ملى را نقض مى كنند ، بلكه آن چه را هم كه خود گفته‌اند تكذيب مى نمايند » .
« روستاييان كه از علل باران بىخبر بر حسب آرزوى خود به داشتن هواى خوب يا بارانى مى گويند : باد ابرها را پراكنده ساخت يا باد ابرها را درهم آميخت به همين نحو مورخين جهانى گاهى به پيروى از تمايل يا نظريهء خويش مى گويند : كه قدرت نتيجهء حوادث است و گاهى كه ضرورت دارد عكس اين موضوع ثابت شود مى گويند : كه قدرت حادثه را به وجود مى آورد . » [٢] » بىشك ميان تمام كسانى كه در يك عصر زندگانى مى كنند ارتباطى وجود دارد و به اين جهت ممكن است ميان فعاليت فكرى مردم و حركت تاريخى ايشان نيز ارتباطى يافت . همچنان كه اين ارتباط را ميان حركت بشريت و بازرگانى و صنايع دستى و باغبانى و آن چه مايل باشيد مى توانيد جست . اما فهم اين مسئله دشوار است كه چرا فعاليت فكرى مردم در نظر مورخين فرهنگ نگار علت يا بيان تمام حركت تاريخى

[١] همان مأخذ ، ج ٤ ، ص ٣٤٢ . .
[٢] همان مأخذ ، ج ٤ ، ص ٣٤٢ . .