تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٧١ - تفسير ابيات

كار دل بس شگفت انگيز است ، زيرا - هم حواس پنجگانه برونى را و هم حواس پنجگانه درونى [١] را در مأموريت خود نگه داشته ، هر فرمانى كه براى آنها بخواهد صادر مى كند و حواس مزبور مجبور به اطاعت آن مى باشند .
شما گمان نكنيد كه پديده هاى درونى كه در اطاعت دل به سر مى برند تنها همين حواس پنجگانهء باطنى هستند ، بلكه شمارش نيروهاى درونى كه تسليم فرمان دل مى باشند از حد معمولى بيرون است .
اين مطلب دقيقتر و عالمانه تر از آن است كه بعضى از فلاسفه ى كلاسيك مى گويند : كه حواس درونى منحصر به پنج حس مزبور است .
حال كه تو اى انسان مانند سليمان داراى عظمت روحى مى باشى ، به تمام پريان و ديوان خود را مسلط بساز .
اگر تو در اين زندگانى از هر گونه شك و وسوسه بر كنار باشى ، هيچ كس حتى آن ديو كه خاتم از دست سليمان ربود نمى تواند خاتم الهى را از دست تو بربايد . پس از آن كه توانستى مقام انسانى الهى خود را حفظ كنى ، جهان باين بزرگى مانند كالبد جسمانى تو تحت فرمان تو خواهد بود .
بر عكس ، اگر هوا و هوس اين خاتم الهى را از دست تو به يغما ببرد ، عظمت تو از بين رفته و چراغ بخت و اقبال انسانى تو خواهد مرد .
در نتيجه همان حسرت نصيب تو خواهد شد كه روز رستاخيز تبه كاران در مقابل خدا دچارش خواهند گشت .
اگر تو در جهل مركب مانده و ديو نفس خود را انكار مى كنى و گمان مى كنى

[١] حواس پنجگانه ظاهرى معروف است . اما پنج حس باطنى : ١ - حس مشترك ٢ - خيال ٣ - وهم ٤ - ذاكره ٥ - عقل . . ولى اين تقسيم بندى از نظر روان شناسى همه جانبه يا بسيار محدود است و يا اصلا درست نيست ، ما اين بحث را به آينده موكول مى كنيم . .