تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٠١ - ترجيح يكى از دو گمان بر ديگرى دليل وصول به واقعيات نيست

هر يك از مراتب مزبوره در بارهء يقين اشاره به ارتباط موضوع يقين با روان انسانى مى باشد .
در حال علم اليقين انعكاس صد درصد موضوع است در درون انسانى .
در مرحلهء حق اليقين باز تمام احتمالات مخالف بر كنار شده در صفحهء روح ما در بارهء موضوع مفروض هيچ گونه احتمال خلافى نمانده است ، به اضافهء اين انكشاف صد درصد ، روان انسانى مطابق آن به فعاليت مى افتد . به عبارت ديگر يقين حق و حقيقت خود را كه ايجاد حركت مطابق مدلول آن است درمى يابد . در مرحلهء عين اليقين گويى روح انسانى با همان يقين رنگ آميزى شده مانند اين كه موضوع يقين جزء ذات انسانى است و يكى از عناصر شخصيت يقين كننده مى باشد .
ولى گمان هر اندازه هم كه در ميان ساير گمانها حائز برترى بوده باشد حتى به آن مرحلهء اول هم كه علم است نرسيده است كجا رسد كه به مرحلهء دوم و سوم . لذا تكيه بر گمان برتر در حقايق ، ناديده گرفتن نابينايى است كه يك فرد انسانى مبتلا مى شود .
اما اين كه برتراند راسل متفكر تازه گذشته مى گويد : « ما مقدارى از ظن و گمان را مى توانيم انگيزهء فعاليت قرار بدهيم » مطابق زندگانى محاسبه نشدهء ماشينى است كه انسان را از خود بيگانه ساخته و به طور قطع روزى او را از پاى در خواهد آورد .