تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٩٣ - ٢٧ - مسير گرديدنهاى دو يا چند ضدى

آنها حكمفرما نيست ؟ آيا تحول ذاتى در همهء اشياء و در همهء احوال وجود دارد ، نهايت اين كه در توليد مثل ، افراد سلسلهء يك نوع با يكديگر تشابه دارند ؟ اينها يك عده سؤالات هستند كه بپاسخ نهايى خود نرسيده‌اند .
٢٧ - مسير گرديدنهاى دو يا چند ضدى در بررسى قانون تضاد ، اين موضوع هم حائز اهميت شايان است كه در جريان گرديدنها گاهى رابطهء چند عامل خارجى با يك حقيقت رابطهء تضاد است ، در اين موارد جريان و تحول را گرديدن چند ضدى اصطلاح مى كنيم ، زيرا ضدى در درون آن حقيقت وجود دارد كه به اصطلاح عمومى تعين و خاصيت درونى آن حقيقت است و اضدادى هم از برون در حال تماس با حقيقت مفروض است ، مثلًا : خاصيت درونى دانهء گندم پديدهء معينى است كه ضد آن ناميده مى شود ، خاك و آب و تابش آفتاب هم كه در تحول دانهء گندم عوامل خارجى به شمار مى روند ، اضداد يا بمنزلهء اضداد خارجى هستند كه در گرديدن دانهء گندم اثر اساسى دارند ، بدان جهت كه اضداد درونى همواره مسير و گرديدن مشخصى براى موجود تعيين مى كنند ، تحولات و دگرگونىهاى مغاير با وضع معين يك موجود ( كه به وسيلهء ضد درونى مشخص مى گردد ) بستگى كامل به اضداد برونى دارد ، يعنى اين عوامل خارج از ذات موجود است كه موجب گرديدنهاى غير متعين آن موجود مى شود ، در مثال بالا ضد يا خاصيت درونى گندم ، ساقه و سنبل و دانه هاى محصول گندم است كه در شرايط معمولى مسير عادى خود را سپرى كرده و پديده هاى مزبور را به وجود خواهد آورد ، اگر دانهء گندم را يك انسان بخورد ، مسير متعين آن دانه عوض شده به جهت تماس با دستگاه هاضمه و جذب و دفع انسانى محصولات ديگرى از قبيل مدفوع و خون را به وجود خواهد آورد . پس اين كه گفته مى شود : سر نوشت يك موجود وابسته به ضد درونى آنست بايستى به ماهيت عوامل خارجى كه به صورت اضداد تغيير دهنده با موجود تماس مى گيرند ، توجه نمايد .