تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤١٣ - تعريف آزمايش

موضوع يكم - آزمايش كننده :

موضوع دوم - شخص آزمايش شده :

براى توضيح پديده امتحان در بارهء انسان مجبوريم موضوعات پنجگانه را كه در اول مبحث گفتيم به طور اختصار مطرح كنيم :
موضوع يكم - آزمايش كننده :
ترديدى نيست كه براى آزمايش كننده دو قضيهء اساسى شرط لازم مى باشد :
شرط اول - آگاهى و اطلاع كافى آزمايش كننده در بارهء موضوع آزمايش . طبيعت انسانى آن چنان با مسائل و پديده هاى گوناگون و بىشمار پيوستگى دارد كه گويى به دست آوردن يك نقطهء مطلوب از انسان مساوى است با آگاهى و تفكيك آن مسائل و پديده هاى گوناگون و بىشمار از يكديگر .
شرط دوم - مهارت كافى در هدف گيرى و مخلوط نكردن وسيله و هدف . البته مراعات اين دو شرط در همهء آزمايشات انسانى و غير انسانى ضرورت دارد .
موضوع دوم - شخص آزمايش شده :
موقعى كه انسان از نظر روانى مورد آزمايش قرار مى گيرد . به اين معنى : وقتى كه مطلوب ما به دست آوردن يكى از پديده ها يا فعاليتهاى روانى انسان است ، اين نكته را بايستى در نظر بگيريم كه ما با موجودى سر و كار داريم كه در معرض تغييرات زياد و متنوع قرار مى گيرد .
انسان موجودى است انعطاف پذير ، خود دارى كننده ، تلقين پذير ، خود وازن ، موجودى است كه تحت تاثير اراده هاى بىانگيزه تغيير وضع مى دهد ( يا از خود اراده براى خود انگيزه جعل مى كند ) به اضافهء عوامل طبيعى كه پيرامون او را فرا گرفته است . اين عوامل كاملًا در وضع روانى انسانها مؤثر است به طورى كه آزمايش در روشنايى روز او را به نتيجه‌اى مى رساند ، آزمايش در تاريكى شب به نتيجهء ديگر .
آزمايش در حالت دسته جمعى به جهت پذيرش سرايت از فضايى كه جمعى از انسانها ايجاد كرده‌اند ، به نتيجه‌اى مى انجامد كه در حال فردى به دست نخواهد آمد . اين بدان جهت است كه نيروى تفكر و خود آگاهى انسان در حالت دسته جمعى و استنشاق از فضايى كه جمع به هم پيوسته ايجاد كرده‌اند ، تقليل مى يابد و به نيروى