تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٢٤ - آيا علم خداوندى منافاتى با آزمايش دارد ؟

« الشهيد الممتحن هو المصفى المهذب . » [١] ( شهيد ممتحن كسى است كه تصفيه و تهذيب شده است ) .
بنا بر اين در آيه‌اى كه مفهوم امتحان به خدا نسبت داده شده است مانند :
« إِنَّ اَلَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ الله أُولئِكَ اَلَّذِينَ اِمْتَحَنَ الله قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ ٤٩ : ٣ . » [٢] ( كسانى كه صداهاى خود را در نزد پيغمبر آهسته مى نمايند ، مردمى هستند كه خداوند دلهاى آنان را براى تقويت امتحان نموده ، براى آنان بخشايش و پاداش عظيم ذخيره شده است ) .
به همان معناى تصفيه و تزكيه است كه خودشان مقدمات آن را آماده نموده‌اند نه به معناى آزمايش اصطلاحى .
معناى محص عبارت است از خالص شدن پس از اختلاط و روشن شدن پس از تاريكى . رجوع شود به نهايهء ابن اثير مادهء محص . مادهء ابتلاء كه در حدود ٣٠ مورد در قرآن مطرح شده است معناى آن يكى از دو يا هر دو مفهوم است :
يكم - تصفيه و آشكار ساختن .
دوم - آزمايش به معناى معمولى .
اگر مادهء ابتلا به خدا نسبت داده شود ، به معناى تصفيه و تهذيب و آشكارا ساختن است و اگر به غير خدا استناد داده شود به معناى آزمايش است .
ابن منظور مى گويد :
« ابتلاه الله : امتحنه . » [٣] ( خدا كسى را مبتلا كرد ، يعنى او را امتحان نمود ) .
چنان كه اشاره كرديم امتحان منسوب بخدا به معناى تصفيه و تهذيب است . از

[١] نهايه ابن اثير ج ١٤ ص ٨٢ . .
[٢] سوره الحجرات ، آيهء ٤ . .
[٣] لسان العرب ج ١٥ ص ٨٤ . .