تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٥ - ٣ - اخلاق گرايى

اخلاق نظارت درونى و قضاوت وجدان و فعاليت آزاد روانى و عوامل كيفر و پاداش درونى را به كار مى اندازد .
آن چنان كه استنشاق هوا براى تنفس و ادامهء زندگانى ضرورت دارد ، اخلاق هم استنشاق روح است از فضاى بايستگىهاى انسانى كه بدون آن روح زنده‌اى وجود ندارد .
براى توضيح معناى اخلاق گرايى به ملاحظهء دو جنبهء اخلاق نيازمنديم ، اين دو جنبه عبارتند از :
١ - جنبهء روانى .
٢ - جنبهء موضوعى كه عبارت از قضايايى است كه حقوق و قوانين مقررى الزامى بدانها دسترسى ندارد .
١ - جنبهء روانى اخلاق مسلم است كه كردارهاى صادره از انسان با نظر به ريشه ها و انگيزه هاى گوناگون روانى اغلب مورد احتمالات متعدد قرار مى گيرد ، زيرا نمود خارجى كار ، به خودى خود عبارت از حركات و سكنات و كيفيتهاى بىزبان است كه جريانات روانى كنندهء كار را دقيقاً بيان نمى كند . كار مخصوصى مانند راه رفتن در خيابان ، ممكن است انگيزه‌اى جز قدم زدن در خيابان نداشته باشد . مى خواهد مغازه ها را به شمارد ، مى خواهد طول خيابان را بداند ، براى خريد چيزى يا فروش متاعى راه برود ، دوستش را در آن خيابان ملاقات كند . . . بدينسان يك نمود خارجى ممكن است از يك يا چند انگيزه و از صدها بلكه هزارها عامل كه توانايى انگيزگى دارند ، ناشى شود . از طرف ديگر رابطهء انگيزهء كار با كار مفروض انواع گوناگون پيدا مى كند از قبيل : اجبارى ، اضطرارى و هر يك از آن دو با عامل انسانى يا با عامل طبيعى و هر يك از آنها با يك يا چند نوع از انواع نامحدودى كه دارند : ارادى با اقسام گوناگونش ، اكراهى با اصناف متعددش ، عادى با مراتب مختلفش ، انفعالى و باز تابى با علل فراوانش . . .