كند . بدان جهت كه اين مى خواهم همواره در حال جوشش است ، و لذا جريان آن به مسيرهاى متضاد كاملًا امكان پذير است ، به همين علت دايما مجبور مى شوند و در آن موارد كه موضوع ضرر و فايده يك امر مطلق نيست ، بلكه در سنتزهاى مختلفى كه قابل حصول است و ما نوع مخصوص آن سنتزها را مى خواهيم ، به طور لازم بايد خصوصيت اضداد را مورد دقت قرار داده و جريان آنها را تنظيم نماييم .
يكى از نتايج فوق العاده مهم اين بررسى آن است كه به آن دليل كه مى خواهمهاى فردى هميشه با اجبار محدود مى گردد ، براى حفظ هر گونه نظام اخلاقى و اقتصادى و اجتماعى و سياسى و حقوقى براى اجتماعات لازم است كه گردانندگان سيستم ، اين زمينه عمومى را فراموش نكنند و بايد بدانند كه سر و كار آنان با انسانهايى است كه داراى نيروى انعطاف جدى بهر طرفى است كه عوامل و انگيزه هاى قوى حكم مى كند و در هر دوره و عصرى پيش تازان اجتماعات از همين نيروى انعطاف بهر طرف كه بخواهند مى توانند بهره بردارى نمايند .
براى روشن شدن اين مطلب كافى است به اين حقيقت توجه كنيم كه : تا كنون حتى يك بار هم اتفاق نيفتاده است كه كودكى با مشخصات سيستم اجتماعى و حقوقى و سياسى مخصوص به يك اجتماع چشم بدنيا باز كند . اگر چه سيستم مفروض چند نسل در آن اجتماع حكمفرما بوده باشد ، پس انسان موجودى است كه دايما توليد مى شود و قدرت انعطاف به هر چه را كه محيط و اجتماع مى خواهد با خود مى آورد [١] و اين انعطاف حالت استمرار دارد ، تا آن جا كه به كلى موجوديت انسانى به وضع مقتضى

[١] اين نكته پوشيده نيست كه مقصود از انعطاف فرد به هر چه محيط و جامعه مى خواهد به عنوان يك ضرورى طبيعى نبايد تلقى شود ، بلكه مقصود اين است كه اكثر افراد معمولى كه اهميت به رشد شخصيت خويش نمى دهند ، پيرو قوانين و انگيزه هاى محيط و اجتماع مى گردند آن افراد از مردم كه به داشتن شخصيت اهميت مى دهند ، توجهشان به امكانات و اضداد هر وضعى كه قرار بگيرند بيشتر و عميقتر بوده ، در نتيجه تغيير مسير براى آنان در شكل عالىترى صورت مى گيرد . .