تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٤٧ - ١٢ - مقدمهاى بر تعريف تضاد - انواع سه گانه اختلافات

يك - اختلاف تنها از جهت تعدد در وجود ، مانند دو قلم كاملًا مساوى از همه جهات : شكل و رنگ و ساختمان و بزرگى و كوچكى و . . . اين گونه اشياء در عين تماثل كه با يكديگر دارند ، بدان جهت كه هر يك از آنها موجوديت جداگانه‌اى داشته و فضاى مخصوصى را اشغال نموده است ، لذا اختلافى از اين جهت ميان آنها وجود دارد و به عبارت كلى تر ، بدان جهت كه هر يك از آن دو قلم موجود است و هيچ موجودى بدون تشخص مخصوص به خود عينيت نمى گيرد ، لذا لازم است كه اين غير از آن و آن غير از اين بوده باشد و الا تعدد بر طرف شده و يك شيء واحد مى گشتند .
دو - اختلاف از جهت گسترش در نقاط مختلف زمان - اگر هم چند موجود و رويداد كاملًا با يكديگر مساوى بوده باشند ، ولى از جهت قرار گرفتن در نقاط مختلفى از زمان از يكديگر جدا شده ، اگر چه خصوصيت كشش زمان يكى از علامات تشخص فيزيكى آشكار موجود نيست ، ولى از آن جهت كه تبلور هر موجود و رويداد در نقطه‌اى از زمان ، وابستگى مخصوصى به واقعيات همان نقطه از زمان را دارا مى باشد ، لذا آن دو حقيقت را با يكديگر مختلف مى سازد ، مانند تابش آفتاب به كرهء زمين در ديروز و تابش آن در امروز ، اين دو رويداد از نظر فيزيكى آشكار تفاوتى ندارد ، اما با نظر به عوامل كيهانى و جوى و زمينى ديروز و امروز و با نظر به جرم خود آفتاب و تغييرات وارده در آن ، تابش ديروز آفتاب و امروزش با يكديگر مختلف مى باشند .
سه - اختلاف دو يا چند موجود و رويداد از نظر مكانى به معناى اعم از فضا . مسلم است كه هر دو موجود و رويداد هر اندازه هم كه شبيه به يك ديگر باشند ، ولى به جهت اختلاف مكان و فضايى كه دارا مى باشند ( از نظر وابستگى نقاط فضا با عوامل گوناگون ) باز مختلف هستند .
چهار - اختلاف ناشى از علل - مانند حرارت ناشى از تابش آفتاب و حرارت ناشى از تب و حرارت مولود مالش اجسام . اگر چه حرارتهاى مزبوره يك نوع احساس مى شوند ، ولى از ناحيهء علل با يكديگر اختلاف دارند .