تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٢٢ - آيا علم خداوندى منافاتى با آزمايش دارد ؟

منافاتى با امتحان بندگان ندارد ، زيرا خداوند نه تنها به نتيجهء آزمايش يك يا همهء انسانها دانا است ، بلكه بتمام اجزاء و مجموع آفرينش علم دارد و با اين حال آن را آفريده است . حادثه‌اى به وجود مى آيد و حوادث ديگرى را در دنبال مى آورد ، عللى به وجود مى آيند و معلوماتى را به وجود مى آورند ، علم خداوندى غير از تحقق معلوم خداوندى در جهان هستى است و اين كه در بعضى از آيات نتيجهء آزمايش را علم خداوندى به موضوع قرار داده است ، مانند :
« وَلِيَعْلَمَ الله اَلَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ ٣ : ١٤٠ . . . » [١] ( تا خداوند بداند كسانى را كه ايمان آورده‌اند و از شما شهودى براى آنان بگيرد ) .
به همان معنا تفسير شده است كه متذكر شديم .
براى توضيح اين معنى مى گويم : يك مهندس عالى قدر ساختمانى را در نظر مى گيرد ، نقشه و مصالح آن را دقيقا تعيين مى كند و مى داند كه ساختمان مفروض چه مقدار از زمين را اشغال خواهد كرد ، اساس آن چگونه و اجزاى نمودار شوندهء آن از نظر فن ساختمانى و آرايش و دكور چيست ؟ چه تعدادى از كارگر و در چند ماه آن را تمام خواهند كرد . . . اين مهندس بهمهء اجزاء و پديده هاى ساختمان پيش از آن كه به وجود بيايد ، دانا است ، پس از آن كه به وجود آمد علم تازه‌اى بر علم او افزوده نمى گردد ، بلكه آن چه را كه مى دانست در عرصه هستى نمودار مى شود و به اصطلاح ديگر معلومات مهندس در مصالح ساختمانى و مواد آن نقش مى بندد .
انطباق علم به معلوم در قلمرو هستى علم تازه‌اى نيست كه بعضى از فلاسفه را وادار كند كه بگويند : خداوند به جزئيات حوادث دانا نيست ، يا بگويند : علم خداوندى به موجودات اجمالى است ، وقتى كه معلوم تحقق خارجى پيدا مى كند علم خداوندى صورت تفصيلى به خود مى گيرد .
آيات متعددى در قرآن وجود دارد كه معناى آزمايش را كاملًا روشن مى سازد

[١] سوره آل عمران ، آيهء ١٤٠ . .