تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٨٥ - ٢٣ - وحدت اضداد چه معنا دارد ؟

نه تنها موجود متضاد عين همديگر نيستند ، بلكه اگر دو موجود كه در عالم هستى تحقق عينى دارند ، اگر چه از همه جهات مثل يكديگر هم بوده باشند ، امكان ندارد كه عين هم بوده و سفيد در عين حال كه سفيد است در همان حال عين سياه بوده باشد .
بنا بر اين مقصود از وحدت اضداد در جهان عينى همان تركيب و محصول گرديدن است كه پس از تماس و تكاپو صورت مى گيرد .
نيز بنا به تحقيقاتى كه در اين موضوع انجام گرفته مى توان گفت : هر ضدى همواره ميان دو وحدت يا دو اتحاد در جريان قرار گرفته است :
وحدت پيشين : در آن موقع كه به عنوان يك تعين و خاصيت در درون حقيقت بوده است ، مانند تعين جوجه بودن در درون تخم مرغ كه نوعى از اتحاد با يكديگر دارند ، وحدت پسين : در آن هنگام است كه عوامل بيرونى ذاتى حد اقل به عنوان شرايط با همان حقيقت يا تعين درونى تماس گرفته و تكاپو ورزيده و سنتز جديدى به وجود مى آورد ، در اين سنتز نيز اتحاد يا به اصطلاح جلال الدين وحدت بروز مى كند . در حقيقت همواره تكاپو ميان دو اتحاد صورت مى گيرد :
اتحاد پيش از تكاپو و اتحاد پس از تكاپو موضوع دوم - وحدت در جهان ذهنى : - مسلم است كه اين وحدت يا اتحاد با قسم اول به همان اندازه متفاوت است كه دو جهان ذهنى و عينى با يكديگر .
متأسفانه افراد زيادى در اين مسئله شتابزده و بدون تامل گام بر مى دارند ، مثلًا مى گويند : رنگهاى متضاد با يكديگر وحدت دارند ، در چه چيز ؟ در رنگ بودن .
ايده آليسم و رئاليسم با يكديگر وحدت دارند ، در چه چيز ؟ در ايده ئولوژى بودن . . . در صورتى كه با كوچكترين تامل روشن مى گردد كه مفهوم مجرد رنگ در مقابل رنگهاى عينى و مفهوم مجرد ايده ئولوژى در مقابل ايده ئولوژىهاى گوناگون يك مفهوم كلى تجريدى ذهن است .