تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٧٥ - ٢٠ - تفاوت تضادها با يكديگر

براى توضيح اين مطلب مجبوريم مسئلهء ذيل را به طور اختصار مطرح كنيم :
٢٠ - تفاوت تضادها با يكديگر دو حقيقت كه به عنوان دو ضد در مقابل يكديگر بر نهاده مى شوند ، ممكن است داراى تمايزهايى بوده باشند ، اين تمايز مربوط به تعينها و تفاعل و گرديدن و سنتزى است كه در تمام متضادها وجود دارد .
١ - تعينها يا به عبارت مانوستر خاصيتها كه در درون اشياء وجود دارند ، از لحاظ سرعت تحول و كندى آن ، از نظر اختلاف نيروهايى كه دارند و همچنين به جهت اختلاف نقاط مسير حركت رو به گرديدن هم از نظر كميت و هم از نظر كيفيت و . . . مختلف مى باشند .
مثلًا تعين و خاصيت جوجه‌اى كه در درون تخم مرغ وجود دارد ، غير از تعين و خاصيت نبوغ است كه در يك دهاتى دور از اجتماعات متمدن وجود دارد ، گرديدن و محصول جوجه از تخم مرغ ، بيش از چند صباحى با زمان به وجود آمدن تخم مرغ فاصله‌اى ندارد ، در صورتى كه نبوغ موجود در مغز يك روستايى ممكن است به صدها عوامل فردى و اجتماعى نيازمند بوده و ده ها سال طول بكشد تا به گرديدن و بروز نبوغ منجر گردد .
٢ - تفاعل و تكاپوها نيز در اضداد متفاوت است ، براى تحول مقدارى از مواد به كرم خاكى ، در مقابل تفاعل و تكاپوى مواد و پديده هاى انسانى براى به وجود آوردن يك رهبر فكرى يا سياسى يا روحانى به هيچ وجه قابل مقايسه نيست ، نه از نظر كميت و نه از نظر كيفيت ، مخصوصاً از اين لحاظ كه در مسير يك مشت مواد طبيعى و خود طبيعى رو به مقصد يك رهبر عالى ، گرديدنهاى مركب از عوامل جبرى ، طبيعى ، انسانى ، انتخاب راه در سر دو يا چند راه است كه اختيار شخصيت اساسىترين نقش را در آنها به عهده دارد .
٣ - همچنين سنتزهايى كه محصول تفاعل و تكاپوها است ، ممكن است مانند