تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

مقدمهء اول - گرايشهاى پنجگانه

مقدمهاى بر تعريف گرايش

1 - علم گرايى

2 - فلسفه گرايى

عنصر يكم علم و شناسايى خالص

عنصر دوم - فلسفه يك عنصر ديگر دارد كه ما آن را جهان يابى اصطلاح مى كنيم

3 - اخلاق گرايى

نتيجهء دوم

5 - دين گرايى

نوع دوم - تكاليف تعبدى است

آيا تكاليف دينى چيزى جز رسوم و اخلاق تابو نيست ؟

2 - علم و فلسفه و اخلاق و عرفان چه رابطهاى با دين دارند ؟

جلال الدين بلخى و ويليام شكسپير

منتخباتى از كتاب هملت ويليام شكسپير

منتخباتى از كتاب پنج حكايت ويليام شكسپير

منتخباتى از كلبه عمو تام تأليف مادام هريت بيچراستو

منتخبى از اشعار آمريكايى

منتخبى از بهترين اشعار هنرى لانگ فلو

آن چه كه افراد بشرى به يكديگر مى توانند بدهند و آن چه كه خدا به انسانها مى دهد

همهء اجزاء اين جهان آكل و مأكول يكديگرند ، مگر شخصيت انسانى كه ما فوق قانون مزبور قرار گرفته است

اكنون كه بخشندهء استعداد و گلو خداست ، پس انسانها نمى توانند كميت و كيفيت استعدادها را تعيين نمايند

گسترش و تنوع استعدادها از نظر متافيزيكى

بكوشيد تا يقين به دست بياوريد تا خيالات پا در هوا و گمانهاى اساس سد راه تكامل شما نگردد

آيا مى توان عظمت جهان خارج از رحم مادر را به جنين قابل درك ساخت ؟

اگر تمام موجوديت طفل در همان حالت جنينى خلاصه مى گشت چه احتياجى به آن همه قواى طبيعى و نيروهاى درك و استعداد انعطاف مطابق محيطها داشت ؟

تفسير ابيات

قصهء خورندگان پيل بچه از حرص و ترك نصيحت ناصح

با خدا باشيد تا احساس غربت و بيگانگى نكنيد

از دست « خود طبيعى » رها شويد و كف بزنيد ، نقص حيوانى را از خود دور كنيد ، پاى كوبان برقص در آييد

شوخى و دروغ حجاب تاريكى است كه از تماشاى فروغ جان آدمى جلوگيرى مى كند

شوخى چيست ؟

تفسير ابيات

بقيهء قصهء متعرضان پيل بچگان

تمام حوادث زندگى در موقع احتضار از مغز انسانى با سرعت زيادى رژه مى روند

منتظر آن نباشيم كه پديدهء مرگ پس از سپرى كردن فاصلهء زندگى به سراغ ما خواهد آمد ، بلكه نقاطى است كه فاصله هاى آنها مرگ است

هر لحظه از عمر را كه از دست مى رود ، با گرايش به خدا جبران كنيم

زندگانى ناقص و كار تمام اين است خيال خام

اين هم يك خطاى ديگر بر آنان كه روح و هستى را از دست دادهاند ، با چند عدد آجر و سنگ تسليت مى دهيم ، يا به وسيلهء آنها بزندگى پوشالى خود معنى و ابديت مى بخشيم

تفسير ابيات

باز گشتن به حكايت پيل

مال يك انسان مانند خون اوست ( بحثى در مالكيت )

بحثى در مالكيت

قلمرو مالكيت از دو جهت مى تواند نامحدود بوده باشد

قدرت و اختيارى كه براى مالك ايجاد مى شود

تمايل به تحصيل قدرت و آزادى در بهره بردارى از آن سر دو راه متضاد

خطر بردگان مملوك كه در عين حال مالك نما هستند

آنان كه داراى صفات پليد هستند ، هر اندازه هم بخواهند از آشكار شدن آنها جلوگيرى كنند ، باز سخنانشان رنگ و بوى همان صفات را آشكار خواهد ساخت

تفسير ابيات

يكديگر را دعا كنيم ، اين هم وسيلهء ديگر براى دريافت اتحاد

تفسير ابيات

در بيان آن كه الله گفتن نيازمند عين لبيك گفتن حق است

دعا تنها براى بر آورده شدن احتياجات نيست

زندگى روح وابسته به جهان معنوى است كه پيرامون جهان ماده را فرا گرفته است

هر وقت كه كلمهء الله را از روى ايمان و با توجه واقعى از دل بر آوريم لبيك الهى جان ما را نوازش مى دهد

فريفتن روستايى شهرى را و به دعوت خواندن او را به لابه و الحاح بسيار

رابطهء دوستى ميان دو انسان مانند تخم بىموقع است كه در معرض فساد و نابودى است

وقتى كه در ميان كشتزار دنبهء تر و تازهاى مى بينيد بدانيد كه غرضى در كار بوده است كه دنبه را از جاى اصلى خود كه آشپز خانهء آدميان است به كشتزار آورده است

تفسير ابيات

عاشق شخصيتهاى گوناگون نشويم ، وقتى كه حقيقت را پيدا كرديم ، كمال خود را در بجوييم و عمر عزيز را در دويدن به دنبال اين و آن مستهلك نسازيم

تفسير ابيات

جمع آمدن اهل آفت هر صباحى بر در صومعهء عيسى عليه السلام جهت طلب شفا به دعاى او

يك زنجير هم به پاى خود ببنديد تا خودتان را گم نكنيد

مهر و وفا به آنان كه به حقوق خداوندى وفا نكردهاند بدترين بىوفايى است

موقعى به خودتان بد بين و بد گمان باشيد كه در مقابل انسانى مانند خودتان سر تسليم فرود مى آوريد

از آن در رانده از اين در مانده ، بسوز و تباه شو

بحثى در انقباض و انبساط روحى

مسئلهء يكم - انبساط روانى و شكفتگى آن

مسئلهء دوم - نسبيت انبساط روانى

مسئلهء سوم - ريشهء اساسى انبساط و شكفتگى روانى و انقباض آن

مسئلهء چهارم - انحراف از جادهء حق و حقيقت امروز به صورت انديشه در مى آيد ، فردا دلگيرت مى شود و پس فردا پاى گيرت مى گردد اين قبضهاى روانى كه در اين زندگانى پاى گيرت گشته است ، هنگام فرا رسيدن مرگ به صورت زنجير گرانبارى به دور گردن روحت بسته مى شود ، اين زنجير تا تو را در سقوط ابدى نپوساند خود پوسيده نخواهد گشت

مسئلهء ششم - قبض و بسط وجدان الهى

باقى قصهء اهل سبا

اى مربى من نمى خواهم خودت را بزحمت انداخته تربيتم كنى ، مرا از حيوانيت به انسانيت رهنمون شوى من چشم نمى خواهم ، لطفى كن بگذار به همين حماقتم ادامه بدهم اين است آن حماقت كه از حد نصاب گذشته و به بىنهايت رسيده است

بياييد از حقيقت طفره نزنيم ، حقيقت اين است كه پليدىهاى ما براى ما قضا و سر نوشت مى سازد ، اين قضا گرد و غبارى در فضاى زندگانى ما به وجود مى آورد ، كارى كه ما در اين موقع انجام مى دهيم اين است كه مى خواهيم براى دور شدن از گرد و غبار به اين سو و به آن سو بدويم ، دست روى چشمان خود بگذاريم ، داد و فرياد راه بيندازيم ، همهء اين داد و فريادها و دويدنها بىهوده است ، بايد سراغ آن سوار را بگيريم كه در نتيجهء پليدى ما به وجود آمده و مى تازد و گرد و خاك بلند مى كند و مى پاشد

اغنيا و چشمگيران وضع موجود جوامع بودند كه با پيامبران مبارزه مى كردند

تفسير ابيات

تفسير ابيات

رجوع به حكايت خواجه و روستايى

سير موجودات از عالم اعلا به عالم پست ، سپس صعود به عالم اعلا يعنى چه ؟

گريز از قضا به سوى قضا چه معنا مى دهد ؟

تفسير ابيات

قصهء اهل ضروان و حيله كردن ايشان تا بىزحمت درويشان باغ را قطاف كنند

به ناله ها و شكوه هاى رنج ديده گان جامعه گوش فرا دهيد ، اين است حقوق واجبهء گوش كه بايد ادا كنيد آن گاه ترتيب اثر بدهيد

تفسير ابيات

روان شدن خواجه به سوى ده

در بارهء دور افتادگان از اجتماعات چه بايد كرد ؟

تفسير ابيات

رفتن خواجه و قومش به سوى ده

اميد و حركت ، انتظار و وصول

چگونه اميد را با خيالات مخلوط نكنيم ؟

سنخيت اميد با حركتى كه ايجاد مى كند

سنخيت اميد و هدف

آيا اميد كه يكى از اجزاى اساسى زندگى است ، نوميدى هم عامل اختلال و نابودى آن است ؟

هنگامى كه هدف صحيح است شخص اميدوار در تمام لحظات اميد گام در هدف بر مى دارد

انتظار و انواع اساسى آن

نواختن مجنون آن سگى را كه مقيم كوى ليلى بود

شرافت و ارزشى كه به وسيلهء مجاورت با حقايق با عظمت كسب مى شود

پس از شكستن صورتهاى ماده و ماديات نيرويى ما وراى طبيعى به دست خواهيد آورد كه به وسيلهء آن در روبناى سيستم طبيعت حاكميت خواهيد داشت

بدون راهنماى كار دان خود سرانه راه نيفتيد

تفسير ابيات

رسيدن خواجه و قومش به سوى ده و ناديده و ناشناخت آوردن روستايى ايشان را

هنگامى كه به چاه خطرناك حوادث سر نگون شديد تا بتوانيد آرامش خود را از دست ندهيد

نوع دوم - اخلالگران بىهدف

از مردان روشن دل نيرو و چراغى فرا راه زندگى بگيريد نه از تورم يافتگان باد حوادث و خاك طبيعت

مى خواهيد نتيجهء قوانين موضوعهء بشرى و فعاليت رهبرانش را درك كنيد ، دقتى در دو نوع زندگى انسانها بنماييد شهر نشينانشان راه زنان روح ، روستا نشينانشان گيج و راكد

آن جا كه گرگى به دست ميش سلاح مى دهد كه مراقب گرگ باش ، اگر گرگ را ديدى او را بكش

هشيارى انسان را به بينيد كه صداى باد كره خر خود را از ميان صدها باد در نيمهء شب با وجود رعد و باران تشخيص مى دهد ، اما نمى تواند جمال يار خود را كه عمرى با او زيسته است بشناسد

اين مدعيان نابكار كه خود را واله و مست حق و حقيقت نشان مى دهند نه تنها مست و واله حق و حقيقت نيستند ، بلكه مستى آنان از باده نوشى هم نمى باشد ، آنان را خون مردم مست كرده و به عربده وادارشان كرده است

تفسير ابيات

بحثى در حكمت امتحان و آزمايش

تعريف آزمايش

موضوع سوم - انگيزهء آزمايش

آزمايشات مربوط به هدف هستى انسانها

آيا علم خداوندى منافاتى با آزمايش دارد ؟

آزمايش تا قيامت دايم است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

قصهء هاروت و ماروت و دليرى ايشان بر امتحان حق تعالى

تفسير ابيات

مستى بز از ديدن ماده و جستن او به كوه مقابل

با هيچ حيله و مكرى از شعاع مشيت الهى نمى توان گريخت

تفسير ابيات

بدون تحصيل آمادگى به شكيبايى در حوادث سخت ، كورانه به راه نيفتيد

هرگز نمى توان از استخوانهاى پوسيدهء هلاك شدگان گنهكار ، راه حق و حقيقت را پيدا كرد

زندگانى در قلمرو طبيعت براى هشياران ، گام برداشتن در خارستانى است پر سنگلاخ شما كه در اين خارستان پا برهنه گام برمى داريد ، آرام و با احتياط و با انديشه و با فروتنى حركت كنيد

كوششهايى كه با توفيق ربانى همراه نشود ، نتيجهاى جز جان كندن ندارد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

باز گشتن فرعون از ميدان به شهر شاد به تفريق بنى اسرائيل از زنانشان در شب حمل

تفسير ابيات

پيدا شدن ستارهء موسى بر آسمان و غريو منجمان در ميدان

آيا هست و نيست و طلوع و غروب و ساير حركات ستاره ها در سر نوشت انسانها تاثير مى كند ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

وحى آمدن به مادر موسى عليه السلام كه در آبش افكن

هنگامى كه صفات پليد را در بارهء كسى بيان مى كنند ، شنونده آنها را مانند افسانهء بىاهميت تلقى مى كند ، وقتى كه همان صفات را به عنوان معرفى موجوديت خود انسان بيان مى كنند ، در وحشت و هراس فرو مى رود

تفسير ابيات

حكايت مارگير كه اژدهاى افسرده را مرده پنداشت و در رسنها پيچيده به بغداد آورد

در هر حال و با هر وسيله در جستجوى خدا باشيد

مزايا و پديده هاى با ارزش متكى به اصل و منبعى است

1 - شناسايى اشياء با اضداد خود

4 - دريافت اشياء با اضداد خود

5 - نتيجهء دو اصل شناسائى و دريافت اشياء با اضداد

6 - دو ضد نمى توانند عين يكديگر بوده باشند

7 - اضداد با يكديگر مى جنگند

8 - هماهنگ شدن اضداد براى ايجاد حقايق

9 - مقدمهاى براى تضاد در جوهر اشياء

10 - تضاد درونى اشياء در جهان عينى

11 - موضوع يكم - مقصود از تضاد چيست ؟

12 - مقدمهاى بر تعريف تضاد - انواع سه گانه اختلافات

13 - موضوع دوم - آيا درون و برون مطلق وجود دارد ؟

14 - موضوع سوم - ارتباط و تاثير اشياء برونى در گرديدن

15 - مسئلهء يكم - عنصر اساسى گرديدن كدام است ؟

16 - جلال الدين چه مى گويد ؟

17 - آيا ضد درونى اشياء هم ضدى براى خود دارد ؟

18 - مسئلهء دوم - آيا قلمرو جانداران مخصوصاً انسانها هم در پديدهء گرديدن مانند ساير موجوداتند ؟

19 - يك - مرحلهء فردى

20 - تفاوت تضادها با يكديگر

21 - دو - مرحلهء اجتماعى خالص

2 - تغيير در ماهيت اجتماع

23 - وحدت اضداد چه معنا دارد ؟

24 - زمينهء دريافت تضادها در جهان عينى و ذهنى در درون انسانها

25 - آيا شخصيت و مغز انسانى در هضم دريافت و درك تضادها مى تواند تمام تعينات و خواص اضداد را ناديده بگيرد ؟

26 - آيا تحول ذاتى اشياء با استمرار يك وضع معين سازگار است ؟

27 - مسير گرديدنهاى دو يا چند ضدى

2 - نسبيت براى ما

قلمرو دوم

30 - اسناد اوصاف متضاد به خداوند فقط در صفات افعال است كه از فعاليتهاى خداوندى انتزاع مى گردد

انسان ، آن كوه كه خود را به كاهى مى بازد

وابستگى دو جنبهء روح آدمى ( عظمت و حقارت آن ) به آن ايده آل كه بر خود پذيرفته است

از جمادى بيرون رويم تا دو رويه بودن جهان هستى را دريابيم

تفسير ابيات

تفسير ابيات

ما بايد راه راست برويم و به محبوبيت خداوندى برسيم ، اگر چه در نزد مردم ظاهر بين خوار و ناپسند جلوه كنيم

تفسير ابيات

شخصيتهاى پوشالى كالاى خود را مى آرايند و در مردم تقاضاى مصنوعى ايجاد مى كنند و سپس كالاى آرايش شده را با فريبندگى و اجبار به مردم مى فروشند و بد بختى اين جاست كه خودشان هم باور مى كنند كه مردم كالاى آنها را آگاهانه و به اختيار مى خرند

تفسير ابيات

تفسير ابيات

مهلت دادن موسى عليه السلام فرعون را تا ساحران را جمع كند از مداين

حيرت ايده آل يعنى چه ؟

قسم يكم - حيرت ابتدايى و سطحى

قسم دوم - حيرت مولود جهل

قسم سوم - حيرت ناشى از ترديد و شك

قسم چهارم - حيرت در كنار دانستنىها

قسم پنجم - حيرت ما فوق دانش و انديشه

قسم ششم - حيرت عالى و ايده آل

درست بنگريد ببينيد سؤال از كجا سرازير شده است ، جواب را از همانجا به دست بياوريد

پاسخ واقعى يك سؤال بدون توجه به منشأ سؤال امكان پذير نيست

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٦٧ - ١٩ - يك - مرحلهء فردى

براى بررسىهاى اجمالى گرديدن در نوع انسانى ، مجبوريم انسان را در دو مرحلهء عمده مطرح نماييم :
مرحلهء فردى .
مرحلهء اجتماعى خالص .
١٩ - يك - مرحلهء فردى جلال الدين مى گويد :

مهر و هيبت هست ضد يكدگر اين دو ضد را ديد جمع اندر جگر [١] نفس ما يكسان به ضدها متصف خاك هم يكسان روانشان مختلف [٢]
توضيح : بيت دوم بيان روشنى در جريان كلى تضاد است . در مصرع اول جلال الدين جريان تضاد را در درون انسانها باز گو كرده و مى گويد : نفس داراى اضداد است ، در مصرع دوم مى گويد :
اضدادى كه در روان يك فرد از انسان وجود دارد ، او را به گرديدن وادار نموده در اين اتحاد و گرديدن كار فرد به پايان نمى رسد ، بلكه همان روان فرد در مقابل روانهاى ديگر رابطهء اختلاف و تضاد پيدا مى كند و به جريان مى افتد ، گرديدنهاى محصول روانها در هماهنگى در محبتها و ايده ئولوژىها كاملًا روشن است .
اين در مواردى است كه رابطهء تضاد ميان روانها در مسير مثبت قرار بگيرد نه در مسير منفى ، و الا يعنى اگر تضادهاى آدميان در مسير منفى به جريان بيفتد كه متأسفانه اكثريت تاريخ را هم تشكيل مى دهد ، رابطهء مزبور به نابود ساختن ضعيف و ناتوان منجر مى شود ، سياه و سفيد و دانا و نادان و ثروتمند و فقير . . . مطرح مى شود بلكه بد بختانه حتى جهان بينى و جهان يابى شان هم تضاد كشنده پيدا مى كند براى

[١] دفتر سوم ص ٣٠ بيت ٥٥ . .
[٢] دفتر سوم ص ٢١٤ بيت ١٩ . .