تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٤٨ - ١٢ - مقدمهاى بر تعريف تضاد - انواع سه گانه اختلافات

پنج - اختلاف از نظر مقاومت در مقابل عوامل مزاحم - با اين كه از نظر وجودى دو جاندار يا دو انسان شبيه يكديگر مى باشند ، ولى مقاومت آنها در مقابل عوامل مزاحم بسيار مختلف است ، اين اختلاف حيوانات ناشى از نيرو و داشتن وسايل بيشتر در دفاع از زندگى و در انسان به اضافهء آنها مسئلهء درك و هوش و معلومات تجربى نيز دخالت مى ورزد .
شش - اختلاف در ماهيت اشياء بزرگترين عامل اختلاف ميان آنها است ، مانند سنگ و آب ، انسان و قلم ، ذهن و خارج و . . . هفت - اختلاف ناشى از تحقق يك شيء در عين و در ذهن ، مانند آتشى كه در ذهن تصور شود و آتش عينى خارجى . انسانى كه در ذهن مجسم شده است و انسان عينى خارجى . اين قسم از اختلاف ناشى از مفهوم نيست ، بلكه وقوع شيء در دو قلمرو است كه از نظر ماهيت با يكديگر مختلف مى باشند .
نوع دوم - اختلاف ناشى از ملاك انسانى ، در اين نوع از اختلاف ، نظرى به واقعيت اشياء فى نفسه نداريم ، بلكه اختلاف از آن جهت است كه اشياء در مقابل موجوديت انسانى از نظر درك و تمايلات و احساسات دسته بندى مى شوند و هر يك به عنوان يك پديدهء مخصوص موقعيتى را حيازت مى كنند و قيافهء مختلف با يكديگر مى گيرند . زشتىها و زيبايىها و تمام موضوعات ارزشى از اين قبيل مى باشند . مانند : كودك خردسال كه بمادرش جلوه‌اى دارد كه بديگران ندارد ، يك تابلو براى اشخاص مختلف جلوه هاى گوناگون نشان مى دهد .
نوع سوم - اختلافات ناشى از تلفيق واقعيتها با محور قرار گرفتن انسان مانند اختلاف رنگها ، بوها و . . . تلفيق هر يك از انواع سه گانه با يكديگر اقسام زيادى دارد ، چنان كه بعضى از آنها را در نوع اول به عنوان مثال متذكر شديم .
مسلم است كه هر گونه اختلاف ميان دو موجود را نمى توان اختلاف تضاد ناميد . بلكه اختلاف تضاد نوع مخصوصى است كه بايد با در نظر گرفتن اصول و خواصى كه به دو ضد گفته مى شود ، كشف كنيم . اولين اصلى كه در اين مورد مشاهده مى شود در