تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤١٢ - تعريف آزمايش

صحنهء يكم - موضوع آزمايش پديده هاى عضوى خالص جاندار است ، در اين صحنه حيوان با نباتات و جمادات يكسان مى شود ، مثلًا مى خواهيم بدانيم بازوى آن حيوان چند رنگ دارد ، پوستش در سال سوم چه رنگى به خود مى گيرد .
صحنهء دوم - پديده هاى مربوط به خود جاندار است . آزمايشات ما در اين صحنه روى موضوعى انجام مى گيرد كه براى ورود وسايل آزمايش حسى منطقهء ممنوع الورود است . ما تنها آثار و خواص و حركاتى از خود جاندار مشاهده مى كنيم و در قلمرو علمى آنها را مورد بررسى قرار مى دهيم .
بنا بر اين آزمايشات ما يا به عبارت ديگر استخراج هدف مطلوب از منطقهء خود پس از مطالعات و دقت كارىهاى فراوانى خواهد بود كه مربوط به خود جاندار مى باشد .
ديدن و بررسى كردن غرايز حيوانات هم براى به دست آوردن عناصر خود كافى به نظر نمى رسد ، زيرا حيوانات هم مانند انسانها در بهره بردارى از غرايز خود تصرفات و فعاليتهايى دارند ، نه به آن معنى كه ايده آلى براى خود آنها مطرح است ، كه آن را رنگ آميزى نموده است ، بلكه انعقاد موضوع خود كه ناخود آگاهانه موقعيت را براى زندگيش آماده مى سازد ، احتياج به تنظيم غرايز و توجيه آنها دارد .
اگر احساس كند كه حيوان نيرومندترى در محيط پيدا شده است كه ممكن است او را از پاى در آورد ، در آن محيط تخم نخواهد گذاشت و بچه بدنيا نخواهد آورد ، با اين كه تخم گذاشتن يا بچه بدنيا آوردن مستند به غرايز حيوان است ، ولى همهء آن مسائل براى خود او مطرح است ، وقتى كه خود را در خطر احساس كرد ، ساير غرايز را در راه خود كنترل و محدود مى كند ، بنا بر اين تعريفى كه براى آزمايش در جمادات و نباتات صحيح است ، در عالم حيوانات منطقى نيست .
به همين ملاك تعريفى كه براى آزمايش در عالم حيوانات قابل بهره بردارى است ، در قلمرو انسانها صحيح نخواهد بود .