تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤١١ - تعريف آزمايش

١ - آزمايش كننده .
٢ - شخص آزمايش شده .
٣ - انگيزهء آزمايش .
٤ - اشكال گوناگون آزمايش ٥ - موضوع آزمايش .
پيش از بررسى موضوع پنجگانه ، لازم است كه تعريف مختصرى ، در بارهء آزمايش متذكر شويم :
تعريف آزمايش - مقدمات عملى يا قولى براى استخراج و به دست آوردن هدف از يك موجود ، آزمايش ناميده مى شود . اين مقدمات با نظر به اختلاف موجودى كه مورد آزمايش قرار گرفته است متفاوت مى باشد .
اگر در جمادات و گياهان صورت بگيرد ، به معناى آن است كه موضوع مفروض داراى پديده ها و روابط و خواصى است كه موجب تاريكى هدف آزمايش كننده در آن موضوع مى باشد . كوشش براى استخراج وضع يا پديدهء مطلوب از جماد يا گياه احتياج به دقت در پديده ها و روابط و خواص و تفكيك و مقايسهء آنها با يكديگر دارد .
مثلًا وقتى يك طلا شناس مى خواهد فلزى را كه احتمال مى دهد طلا بوده باشد بشناسد ، ممكن است احتياج به كارهاى زيادى داشته باشد ، مانند تفكيك آن از موادى كه با آن فلز كه مورد احتمال طلا است مخلوط شده است ، سپس با وارد كردن تغييرات در آن مورد احتمال و مقايسه با ساير طلاها . . . يك اصطلاح و تعريف عمومى براى آزمايش لازم است كه به طور عموم پى گردى از هدف همه موارد امتحان و آزمايش را شامل گردد .
اگر اين تفتيش و بررسى و استخراج در قلمرو جانداران بوده باشد ، قضيه پيچيده مى شود . پيچيدگى قضيه بدان جهت است كه ما در عالم جانداران با موضوع خود سر و كار داريم ، لذا آزمايش مربوط به جاندار در دو صحنه ممكن است عملى شود :