تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٧٨ - با توجه به اختلاف نسبتها تناقضات در خلقت بر طرف خواهد شد

((٢٩١٦)) از يكى رو ضد و يك رو متحد از يكى رو هزل و از يك روى جد
با توجه به اختلاف نسبتها تناقضات در خلقت بر طرف خواهد شد در اين ابيات جلال الدين يك مطلب عالى را متذكر مى شود كه در شناسايىهاى ما بسيار مفيد است .
او مى گويد : با مشاهدات ظاهرى درست است كه اشياء با يكديگر گوناگون و متضاد ديده مى شوند ، مانند عقل و نفس اماره و سعادتمندان و اشقياء و زشتىها و زيباها و غير ذلك ، ولى از نظر پشت پردهء هستى خواهيد ديد كه همه اين مختلفها اتحاد كامل دارند .
اين وحدت كلمه چنان كه در مباحث گذشته گفتيم : همان وحدت است كه بدون درك آن هيچ فردى نمى تواند آهنگ جهان هستى را خواه در روى پرده و خواه در پشت پرده بشنود ، اين وحدتى است كه به طور مستقيم متعلق مشيت خداوندى است و در آن وحدت كميتها و كيفيتهايى كه در جهان طبيعت ديده مى شود و همچنين امتدادهاى زمانى و مكانى و ساير مقولات راهيابى ندارند .
زشتى و زيبايى و كوچكى و بزرگى و ساير اختلافات همه و همه از گسترده شدن اشياء در پهنهء هستى ناشى مى شود .
اگر بخواهيم براى اين اصل يك مثال روشنى را در نظر بگيريم ، مى توانيم به « من » انسانى توجه كنيم : « من » انسانى هزاران صور و افعال متضاد و گوناگون را از خود صادر مى كند ، آيا اين صور و افعال متضاد به وحدت كار نفس خللى وارد مى آورد ؟ البته پاسخ منفى است - زيرا آن چه كه « من » انجام مى دهد ، مانند خود « من » پاك و صاف و كاملًا مانند نور است ، اين عرصهء كالبد مادى ما است كه نمى تواند بدون حدود زشتى و زيبايى و ساير مقولات حقيقتى را در خود نمودار بسازد .