تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٠٩ - آيا كفر و ايمان و كافر و مؤمن در دستگاه هستى از نظر خداوندى يكسان هستند ؟

قوانين طبيعت كه همگى ناخود آگاهند مساوى بوده و بىرنگ مى باشند . اين رنگى كه روح بر خود مى گيرد ، ناشى از نيتها و هدفهايى است كه انسان در اين زندگى براى خود انتخاب مى كند .
احتمال چهارم از مكتب وحدت وجود بهره دارى نموده ، مى گويد : تمام موجودات با نظر به اين كه داراى وجود هستند يا از آن جهت كه موجود مى باشند ، در حقيقت وجود با يكديگر اشتراك دارند و آنها در حقيقت مساوى هستند .
اين ماهيات است كه آنها را رنگ آميزى مى كند ، مانند نور كه يك حقيقت است ، ولى افراد آن به جهت عوارض خارج از حقيقت داراى شدت و ضعف بوده از اين جهت با يكديگر اختلاف دارند .
اين احتمال كه به روش جلال الدين نزديكتر است به اين نحو تفسير مى شود كه نور وجود در همه يكسان است ، اين خصوصيات ناشى از موجوديت آنها در جهان هستى است .
البته موسى و فرعون بودن باز به اين اختلاف مربوط نيست ، بلكه مربوط به طرز روش اختيارى آنها در جهان هستى است .
احتمال پنجم از مكتب وحدت موجود بهره بردارى نموده مى گويد : در حقيقت در ديار هستى بيش از يك موجود وجود ندارد و آن هم خدا است و بقيهء اجزاء يا شئون آنند ، همان طور كه جامى در يكى از رباعياتش اشاره كرده و مى گويد :

چون حق به تفاصيل و شئون گشت عيان مشهود شد اين عالم پر سود و زيان چون باز روند عالم و عالميان در رتبهء اجمال حق آيد به ميان
در اين فرض بىرنگى همان حقيقت موجود است كه شائبهء هيچ گونه رنگ و اختلافى در آن وجود ندارد زيرا بسيط الحقيقة بوده و از كوچكترين كيفيت و مقولاتى كه باعث اختلاف مى شود بر كنار مى باشد . اين احتمال اخير را چنان كه در مباحث گذشته گفتيم : نه تعقل و وجدان قبول مى كند و نه كسى تا كنون توانسته است اين مكتب را حقيقتاً اثبات نمايد و سؤالات مربوطه به آن را پاسخ بدهد ، اگر چه براى فرار از بعضى مشكلات مطرح است .