قدر و قابليتى ندارد؛ و اين مخلوق ضعيف را قدرتى نيست؛ قدرت فقط در دستگاه قدس ربوبيت پيدا مى‌شود و فاعل على الاطلاق و مسبب الاسباب، آن ذات مقدس است. تمام مخلوقات اگر پشت به پشت هم دهند كه يك پشه خلق كنند نتوانند؛ و اگر پشه‌اى از آنها چيزى بربايد، نتوانند پس بگيرند [١]. قدرت، پيش حق تعالى است. اوست مؤثر در تمام موجودات. با هر زحمت و رياضتى شده در قلب خود با قلم عقل نگارش ده كه لا مؤثِّرَ في الوجود إلّااللَّه «نيست كاركنى در دار تحقق جز خدا».

«توحيد فعلى» را، كه اوّل درجه توحيد است در قلب، با هر وسيله‌اى است جايگزين كن، و قلب را مؤمن و مسلِم نما به اين كلمه مباركه و مهر شريف لا إله إلّااللَّه را بر قلب بزن، و صورت قلب را صورت كلمه توحيد كن و به مقام «اطمينان» برسان؛ و به او بفهمان كه مردم نفع و ضرر نمى‌توانند برسانند؛ نافع و ضارّ خداست. اين كورى و نابينايى را از چشم خود برطرف كن كه بيم آن است مشمول‌ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى‌ [٢] گردى، و در روز بُروز سراير كور محشور گردى. اراده حق تعالى قاهر به همه ارادات است؛ اگر قلبت به اين كلمه مباركه اطمينان حاصل كرد و او را تسليم اين عقيده نمودى، اميد است كارت به انجام رسد و ريشه شرك و ريا و كفر و نفاق از قلبت قطع شود. و بدان‌كه اين عقيده حقّه مطابق با عقل و شرع است و توهّم جبر در اين نيست. ممكن است بعضى‌ها كه از مبادى و مقدمات آن بى‌اطلاع‌اند و گوش آنها آشناى به بعضى مطالب نيست اين را رمى به جبر كنند، با اين‌كه مربوط به جبر نيست. اين توحيد است، جبر شرك است؛ اين هدايت است؛ جبر ضلالت است. اين‌جا مناسب بيان‌

[١] اشاره است به آيه مباركه‌ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ‌؛ «به‌درستى غير خدايانى را كه مى‌خوانيد اگر چه گردهم آيند مگسى را نخواهند آفريد؛ و اگر مگسى چيزى از آنها بربايد، نتوانند آن را بستانند؛ خواهنده و خواسته شده هر دو ناتوان‌اند». (الحجّ (٢٢): ٧٣)

[٢]. «پروردگارا، چرا مرا كور برانگيختى؟». (طه (٢٠): ١٢٥)