موسوعة الإمام الخميني 46 (شرح چهل حديث( اربعين حديث)) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٣٢ - فصل تطبيق حديث نبوى «العلم ثلاثة » بر علوم سهگانه

فصل تطبيق حديث نبوى «العلم ثلاثة ...» بر علوم سه‌گانه‌

] پس از آن‌كه معلوم شد اين علوم ثلاثه كه رسول اكرم- صلّى اللَّه عليه و آله- ذكر فرمودند همين سه رشته است كه ذكر شد، آيا هر يك از اين سه عنوان بر كدام يك از اين علوم منطبق است؟ و اين مطلب گرچه چندان اهميت ندارد، بلكه مهم در اين ابواب فهميدن اصل آن علوم و پس از آن در صدد تحصيل آنها برآمدن است، ولى براى بيان حديث شريف لابديم از اشاره به آن.

پس گوييم كه اعاظم علما- رضوان اللَّه عليهم- كه تعرض شرح اين حديث شريف كردند، اختلافاتى كردند كه اشتغال به ذكر آنها و بحث در آنها موجب تطويل است. و آنچه به نظر قاصر در اين باب مى‌آيد با شواهدى كه مذكور نشده ذكر مى‌كنم؛ و پس از آن، به ذكر يك نكته مهمه، كه شيخ بزرگوار ما، جناب عارف كامل، شاه آبادى- دام ظلّه- بيان كردند، مى‌پردازم.

بدان‌كه «آيه محكمه» عبارت است از علوم عقليه و عقايد حقه و معارف الهيه. و «فريضه عادله» عبارت است از علم اخلاق و تصفيه قلوب. و «سنّت قائمه» عبارت است از علم ظاهر و علوم آداب قالبيه. و دليل بر اين ترتيب آن است كه كلمه «آيه» كه به معنى «نشانه» است مناسب با علوم عقليه اعتقاديه است؛ زيرا كه آن علوم نشانه‌هاى ذات و اسماء و صفات و ديگر معارف است؛ و سابقه ندارد كه در علوم ديگر به آيت يا نشانه تعبير شود. مثلًا در كتاب الهى در موارد كثيره بعد از آن‌كه اقامه برهان بر وجود مقدس صانع، يا بر اسماء و صفات آن ذات مقدس، يا بر وجود قيامت و كيفيات آن و عالم غيب و برزخ مى‌فرمايد، دنباله آن مى‌فرمايد: «اين آيت است يا آيات است براى متفكرين يا عقلا» [١]. و اين تعبير رايجى است نسبت به اين علوم و معارف. و ليكن اگر دنبال ذكر يك فرعى از فروع شرعيه، يا يك اصلى از اصول اخلاقيه، ذكر شود كه «اين‌

[١] البقرة (٢): ١٦٤؛ آل عمران (٣): ١٩٠؛ النحل (١٦): ٦٩؛ الروم (٣٠): ٢١.