منتها از براى اوصاف دو مرتبه است: يكى، مرتبه ذات و اوصاف ذاتيه است، كه توان از آن انتزاع علم كرد و عالميت و قدرت و قادريت. و يكى، مقام اوصاف فعليه است، كه از آن نيز انتزاع مفهوم علم و عالميت و قدرت و قادريت توان كرد.

و اما اوصاف سلبيه، از قبيل قدّوسيت و سبّوحيت، و اسماء تنزيهيه، آنها از لوازم ذات مقدس و ذات مقدس مصداق بالعرض است نسبت به آنها؛ زيرا كه حق تعالى كمال مطلق است و كمال مطلق بالذات بر او صادق است، زيرا كه اصل حقيقت اوست، و از لوازم آن سلب نقايص است؛ و كمالْ مصداق عرضى سلب نقص است.

و اهل معرفت و اصحاب قلوب مقام تجلى به «فيض اقدس» را مبدأ اسماء ذاتيه دانند، و مقام تجلى به «فيض مقدس» را مبدأ اوصاف فعليه شمارند [١]؛ و تجلى به فيض مقدس را «غير» نمى‌دانند، چنانچه «عين» نيز نمى‌دانند. و بحث در اطراف آن منجر مى‌شود به بحث از اسماء و صفات به طريقه آنها و از مقصد خارج مى‌شويم.

و بعضى صفات حق را به امور عدميه ارجاع كردند، و «علم» را عبارت از عدم جهل و «قدرت» را عدم عجز دانسته‌اند. و در اهل معرفت كسى را كه ديدم اصرار به اين معنى دارد مرحوم عارف جليل، قاضى سعيد قمّى‌ [٢]، است كه تبعيت از استاد خود، كه ظاهراً مرحوم ملا رجبعلى‌ [٣] است، نموده به بيانى كه در شرح توحيد مذكور

[١] شرح فصوص الحكم، قيصرى، ص ٦١ و ٦٥؛ جامع الأسرار، ص ٦٨٢- ٦٨٣؛ مصباح الانس، ص ٣٢٢- ٣٢٨.

[٢] محمد سعيد بن محمّد مفيد قمى، معروف به «قاضى سعيد» از بزرگان علماى نامدار شيعه و از عالمان به‌حديث و حكمت و فنون ادبيّه به‌شمار مى‌رود و به «عرفان» تمايل بسيار داشت. وى از شاگردان ملّامحسن فيض و ملّا عبدالرزّاق لاهيجى و ملّا رجبعلى تبريزى است. قاضى سعيد مدّتى در قم به قضاوت اشتغال داشت و به همين دليل به قاضى معروف شد. در سال ١١٠٣ ق در قم وفات يافت، از آثار اوست: الأربعون حديثاً، أسرار الصلاة، حاشيه أثولوجيا، حاشيه بر إشارات، حقيقة الصلوة، شرح توحيد الصدوق، البوارق الملكوتية، كليد بهشت.

[٣] ملا رجبعلى تبريزى (- ١٠٨٠) از شاگردان ميرفندرسكى است. در فلسفه مشرب مشائى داشته و كتب‌بوعلى را تدريس مى‌كرده است. قاضى سعيد قمى و محمّد تنكابنى از شاگردان وى بوده‌اند. از اوست: كليد بهشت و رساله‌اى به فارسى در اثبات واجب.