اين‌گونه از عبادات را حق تعالى به واسطه ضعف ما و رحمت واسعه خود به يك مرتبه قبول فرموده؛ يعنى، آثارى بر آنها مترتب فرموده و عناياتى در مقابل آنها قرار داده كه اگر انسان به شرايط ظاهريه و اقبال قلب و حضور آن و شرايط قبول آنها قيام كند، تمام آن آثار بر آنها مترتب شود و تمام وعده‌ها انجاز گردد.

اينها حال عبادت عبيد و اجراء. و اما عبادت احرار كه براى حب حق تعالى و يافتن آن ذات مقدس را اهل عبادت واقع مى‌شود، و خوف از جهنم و شوق بهشت محرّك آنها در آن نيست، اوّل مقام اوليا و احرار است. و از براى آنها مقامات و معارج ديگر است كه به بيان نيايد و از حوصله خارج است. مادامى كه نفس توجه به عبادت و عابد و معبود دارد، خالص نيست؛ بايد دل خالى از اغيار گردد و در آن غير حق راهى نداشته باشد تا خالص باشد. چنانچه در حديث شريف كافى وارد است:

قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ‌. قَالَ: «

القلب السليم الذي يلقى ربه و ليس فيه أحد سواه»

. قَالَ:

«وكل قلب فيه شرك أو شك فهو ساقط. وإنما أراد بالزهد في الدنيا لتفرغ قلوبهم للآخرة» [٢].

سفيان بن عُيَينَة، راوى حديث سابق، گفت: سؤال كردم از حضرت صادق- عليه السلام- از فرموده خداى عزّ وجلّ كه در وصف روز قيامت مى‌فرمايد: يَوْمَ لا يَنْفَعُ‌

[١] «مادر بت ها بت نفس شماست/ زآن كه آن بت مار و اين بت اژدهاست». (مثنوى معنوى، ص ٣٧، دفتر اول، بيت ٧٧٢)

[٢] « [سفيان‌] گفت از امام صادق عليه السلام از اين كلام خداوند عز و جل:" جز كسى كه با قلب سليم نزد خدا آيد." سؤال كردم. فرمود:" صاحب قلب سليم كسى است كه پروردگارش راى ملاقات كند در حالى كه قلب او متوجة جز خدا نباشد. و هر دلى كه در آن شرك و ريبى باشد ساقط است. و [پيامبران و اولياى خدا] زهد از دنيا راى اختيار كردند تا دلشان براى آخرت فارغ باشد». (الكافي، ج ٢، ص ١٦، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب الإخلاص»، حديث ٥. در اين چاپ از كافى «أرادوا الزهد» به جى‌ء «أراد بالزهد» آمده است. (نيز ر. ك: مرآة العقول، ج ٧، ص ٨٧)