رحمتش شامل حال فرزند آدم در ازل بود، دو نوع از مربّى و مهذِّب به تقدير كامل در او قرار داد كه آن دو به منزله دو بال است از براى بنى‌آدم كه مى‌تواند به واسطه آنها از حضيض جهل و نقص و زشتى و شقاوت به اوج علم و معرفت و كمال و جمال و سعادت پرواز نمايد و خود را از تنگناى ضيق طبيعت به فضاى وسيع ملكوت اعلى رساند. و اين دو يكى مربّى باطنى، كه قوّه عقل و تمييز است؛ و ديگر مربّى خارجى، كه انبيا و راهنمايان طرق سعادت و شقاوت مى‌باشند. و اين دو هيچ‌كدام بى‌ديگرى انجام اين مقصد ندهند، چه كه عقل بشر خود نتواند كشف طرق سعادت و شقاوت كند و راهى به عالم غيب و نشئه آخرت پيدا كند، و هدايت و راهنمايى پيمبران بدون قوّه تميز و ادراك عقلى مؤثر نيفتد. پس حق تبارك و تعالى اين دو نوع مربّى را مرحمت فرموده كه به واسطه آنها تمام قواى مخزونه و استعدادات كامنه در نفوس به فعليت تبديل پيدا كند. و اين دو نعمت بزرگ را حق تعالى براى امتحان بشر و اختبار آنها مرحمت فرموده؛ زيرا كه بدين دو نعمتْ ممتاز شوند افراد بنى‌نوع انسان از يكديگر، و سعيد و شقى و مطيع و عاصى و كامل و ناقص از هم جدا شوند. چنانچه جناب ولايت‌مآب فرمايد:

«والذي بعثه بالحق لتبلبلن بلبلة و لتغربلن غربلة» [١].

و در كافى شريف، در باب تمحيص و امتحان، ابن ابى يعفور از حضرت صادق- عليه السلام- نقل كند كه قال: «

لابد للناس من أن يمحصوا و يميزوا و يغربلوا و يستخرج في الغربال خلق كثير» [٢]

. فرمود: «لابد است از براى مردم از اين‌كه خالص شوند و امتحان گردند و تميز داده شوند و غربال شوند؛ و استخراج شود در غربال خلق بسيارى».

و بإسْنادِه عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِاللَّهِ عليه السلام: «

يا منصور، إن هذا الأمر لا يأتيكم إلا بعد إياس‌

[ولا

] والله حتى تميزوا و لا و الله حتى تمحصوا، ولا و الله حتى يشقى من يشقى و يسعد من يسعد» [٣].

[١] «سوگند به آن كسى كه پيغمبر را به حق فرستاد هر آينه در هم آميخته شويد و از هم بيخته و جدا گرديد». (الكافي، ج ٨، ص ٦٧، حديث ٢٣؛ نهج البلاغة، ص ٥٧، خطبه ١٦)

[٢] الكافي، ج ١، ص ٣٧٠، «كتاب الحجّة»، «باب التمحيص والامتحان»، حديث ٢.

[٣] الكافي، ج ١، ص ٣٧٠، «كتاب الحجّة»، «باب التمحيص والامتحان»، حديث ٣.