موسوعة الإمام الخميني 46 (شرح چهل حديث( اربعين حديث)) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٦٧٧ - فصل در بيان علم قبل از ايجاد است

است‌ [١]. و ما در سالف زمان جواب برهان او را، و همين‌طور جواب تمسكات او را به ظواهر بعض اخبار، به وجه برهانى داديم‌ [٢].

فصل در بيان علم قبل از ايجاد است‌

و از مباحث شريفه كه در اين حديث شريف اشاره به آن فرموده علم قبل الايجاد است به معلولات خود در ازل، كه محل خلاف عظيم است اصل آن و كيفيت آن كه آيا به طريق اجمال است يا تفصيل؛ يا آيا زايد بر ذات است يا عين ذات؛ يا قبل الايجاد است يا مع الايجاد، كه تفصيل آن در كتب قوم موجود است‌ [٣]. و ما به تحقيق مطلب پرداخته از ردّ و ايراد ساير اقوال صرف‌نظر مى‌كنيم.

بدان‌كه آنچه محقق است پيش ارباب برهان و اصحاب عرفان آن است كه در اين حديث شريف اشاره به آن فرموده كه علم به معلوم قبل از ايجاد در ازل است، و آن عين ذات است.

و اشاره به اين‌كه علم او تفصيلى است فرموده به اين‌كه [بصير] به اشياء است در صورتى كه مُبصَرى نيست و سميع است در صورتى كه مسموعى نيست، زيرا كه بصر و سمعْ شهود مبصَرات و مسموعات است تفصيلًا؛ چنانچه واضح است.

و ايضاً، اشاره به علم تفصيلى فرموده است آن‌جا كه فرمايد: «

فإذا أحدث الأشياء و كان المعلوم، وقع العلم منه على المعلوم ...

» الحديث زيرا كه آن است كه بعد از ايجادْ علمْ تحقق تازه [پيدا] نكرده، بلكه بعد از متحقق بودنْ وقوع بر معلول پيدا كرده. و ما پس از اين معناى وقوع علم بر معلوم را بيان مى‌كنيم.

[١] شرح توحيد الصدوق، ج ١، ص ١١٦ و ١٧٩، و ج ٢، ص ٥١٣، و ج ٣، ص ١٠٩- ١١٠.

[٢] ر. ك: مصباح الهداية إلى الخلافة و الولاية، المشكاة الاولى، مصباح ٢٣- ٢٥؛ تقريرات فلسفه، امام خمينى قدس سره، ج ٢، ص ١٣٢- ١٣٩.

[٣] ر. ك: الحكمة المتعالية، ج ٦، ص ١٧٦- ٢٩٠؛ المبدأ و المعاد، ص ٨٩- ١٢٤؛ شرح المنظومة، ج ٣، ص ٥٧٢- ٦٠٢.