كيفيت تحصيل آنها و اسباب حصول آنها و مبادى و شرايط آنها؛ و علم به قبايح اخلاق، از قبيل حسد و كبر و ريا و حقد و غشّ و حبّ رياست و جاه و حبّ دنيا و نفس و غير آن؛ و علم به مبادى وجود آنها و علم به كيفيت تنزه از آنها. و متكفل اين نيز پس از انبيا و اوصيا عليهم السلام- علماى اخلاق و اصحاب رياضات و معارف‌اند.

و علومى كه راجع به تربيت ظاهر و ارتياض آن است، علم فقه و مبادى آن؛ و علم آداب معاشرت و تدبير منزل و سياست مُدُن؛ كه متكفل آن علماى ظاهر و فقها و محدثين هستند پس از انبيا و اوصيا، عليهم السلام.

و بايد دانست كه هر يك از اين مراتب ثلاثه انسانيه كه ذكر شد به‌طورى به هم مرتبط است كه آثار هر يك به ديگرى سرايت مى‌كند، چه در جانب كمال يا طرف نقص.

مثلًا اگر كسى قيام به وظايف عباديه و مناسك ظاهريه، چنانچه بايد و مطابق دستورات انبياست، نمود، از اين قيام به وظايفِ عبوديت تأثيراتى در قلب و روحش واقع شود كه خُلقش رو به نيكويى و عقايدش رو به كمال گذارد. و همين‌طور اگر كسى مواظب تهذيب خُلق و تحسين باطن شد، در دو نشئه ديگر مؤثر شود؛ چنان‌كه كمال ايمان و احكام عقايد تأثير در دو مقام ديگر مى‌نمايد. و اين از شدت ارتباطى است كه بين مقامات است. بلكه تعبير به «ارتباط» نيز از ضيق مجال و تنگى قافيه است؛ بايد گفت يك حقيقت داراى مظاهر و مَجالى است. و همين‌طور، كمالات مقامات ثلاثه بسته به كمالات هر يك است. كسى گمان نكند كه بدون اعمال ظاهريه و عبادات قالبيه مى‌تواند داراى ايمان كامل يا خُلق مهذَّب شود؛ يا اگر خُلقش ناقص و غير مهذب شد، اعمالش ممكن است تامّ و تمام و ايمانش كامل شود؛ يا ممكن است بدون ايمان قلبى اعمال ظاهريه‌اش تامّ و محاسن اخلاقيه‌اش كامل گردد. وقتى اعمال قالبيه ناقص شد و مطابق دستورات انبيا نگرديد، احتجاباتى در قلب و كدوراتى در روح حاصل مى‌شود كه مانع از نور ايمان و يقين مى‌شود. و همين‌طور اگر اخلاق رذيله در قلب باشد، مانع از ورود نور ايمان است در آن.

پس، بر طالب مسافرت آخرت و صراط مستقيم انسانيت لازم است كه در هر يك از مراتب ثلاثه با كمال دقت و مواظبت توجه و مراقبت كرده و آنها را اصلاح كند و ارتياض‌