مالٌ وَ لا بَنُونَ^ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ‌ [١]. «روزى كه نفع نمى‌دهد مال و نه اولاد، مگر كسى كه بيايد با قلب سالم» فرمود: «قلب سليم آن است كه ملاقات مى‌كند پروردگار خود را و حال آن‌كه نيست در آن احدى سواى او». فرمود: «و هر قلبى كه در آن شرك يا ترديد باشد، ساقط است آن. و جز آن نيست كه اراده فرموده خدا زهد را در دنيا تا فارغ شود دل‌هاى آنها براى آخرت».

البته قلوبى كه در آن غير حق راه داشته باشد و دستخوش شرك و شك باشد، چه شرك جلى و چه شرك خفى، از درجه اعتبار در محضر قدس پروردگار ساقط است.

و از شرك خفى است اعتماد بر اسباب و ركون بر غير حق. حتى در روايت‌ [٢] وارد است كه تحويل انگشترى براى ياد ماندن مطلبى در خاطر از شرك خفى است‌ [٣]. و راه داشتن غير حق در دل از شرك خفى به شمار مى‌رود.

و اخلاص نيتْ اخراج غير حق است از منزلگاه آن ذات مقدس.

چنانچه براى شكّ نيز مراتبى است كه بعض از آن را شك جلى و بعضى را شك خفى بايد دانست كه از ضعف يقين و نقصان ايمان حاصل شود. مطلق اعتماد بر غير حق و توجه به مخلوق از ضعف يقين و سستى ايمان است؛ چنانچه تزلزل در امور نيز از آن است. و مرتبه اخفاى شك، حالت تلوين و عدم تمكين در توحيد است.

پس، توحيد حقيقى اسقاط اضافات و تعينات و كثرات است، حتى كثرات اسمائى و صفاتى؛ و تمكين در آن خلوص از شك است. و «قلب سليم» قلب خالى از مطلق شرك و شك است.

[١] الشعراء (٢٦): ٨٨- ٨٩.

[٢] حديث در وسائل در احكام ملابس است. و صاحب وسائل، فتوا به عدم جواز داده است، مگر در عددركعات كه منصوص است، لكن سوق روايت، شهادت بر كراهت دهد. منه عفي عنه‌

[٣] قَالَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ عليه السلام: «إِنَّ الشِّرْكَ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ». وَقَالَ: «مِنْهُ تَحْوِيلُ الْخَاتَمِ لِيَذْكُرَ الْحَاجَةَ، وَشِبْهُ‌هَذَا»؛ «امام صادق عليه السلام فرمود: همانا شرك از راه رفتن مورچه پنهان‌تر است». و فرمود: «از جمله شرك، گرداندن انگشترى است براى آن‌كه حاجت خود را از ياد نبرد، و مانند آن». (معاني الأخبار، ص ٣٧٩، حديث ١؛ وسائل الشيعة، ج ٥، ص ٩٩، «كتاب الصلاة»، «أبواب أحكام الملابس»، باب ٦١، حديث ١)