قوّه است، قابل تغيير است، و انسان مى‌تواند جميع اخلاق خود را متبدل به مقابلات آنها كند. چنانچه دلالت بر اين مدعى كند، علاوه بر برهان و تجربه، دعوت انبيا و شرايع حقه به سوى اخلاق كريمه و رَدع آنها از مقابل آنها.

و بايد دانست كه علماى فن اخلاق مجموع فضائل نفس را در تحت چهار جنس داخل كرده‌اند، كه آن چهار عبارت است از: حكمت، و عفّت، و شجاعت، و عدالت. و «حكمت» را فضيلت نفس ناطقه مميّزه دانسته‌اند؛ و «شجاعت» را از فضائل نفس غضبيه؛ و «عفّت» را از فضائل نفس شهويه؛ و «عدالت» را تعديل فضائل ثلاث شمرده‌اند. و ساير فضائل را به اين چهار فضيلت ارجاع كرده‌اند [١]. و تفصيل و تحديد هر يك از آنها از عهده اين اوراق خارج است؛ و براى امثال ما چندان مفيد نيست.

آنچه دانستنى است آن است كه به موجب حديث منقول از رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله: «

بعثت لأتمم مكارم الأخلاق» [٢]

غايت بعثت و نتيجه دعوت خاتم الانبياء- صلّى اللَّه عليه و آله- اكمال مكارم اخلاق است.

و در احاديث شريفه مجملًا و مفصلًا به مكارم اخلاق بيش از هر چيز، بعد از معارف، اهميت دادند. و ما پس از اين بعضى از آنها را ذكر مى‌كنيم ان شاء اللَّه. و اهميت آن بيش از آن است كه ما از عهده حق بيان آن برآييم؛ اين‌قدر معلوم است كه سرمايه حيات ابدى آخرت و رأس المال تعيش آن نشئه حصول اخلاق كريمه است و اتصاف به مكارم اخلاق است.

و آن بهشتى كه به واسطه كرائم اخلاقى به انسان اعطا شود، كه بهشت صفات است، هيچ طرف نسبت نيست با بهشتى كه جسمانىِ اعمالى است، و در آن از جميع نعم و لذات جسمانى اعظم و احسن آن موجود است؛ چنانچه ظلمت‌ها و وحشت‌هايى كه در اثر اعمال سيّئه براى انسان حاصل شود بالاتر از هر عذاب اليمى است.

و انسان تا در اين عالم است مى‌تواند خود را از اين ظلمت نجات دهد و به آن انوار

[١] ر. ك: تهذيب الأخلاق وتطهير الأعراق، ص ٣٧- ٣٨؛ جامع السعادات، ج ١، ص ٥٠- ٥٣؛ معراج‌السعادة، ص ٥٢- ٦٢.

[٢] «برانگيخته شده‌ام تا منش‌هاى نيك را كامل گردانم». (مجمع البيان، ج ١٠، ص ٥٠٠)