عالَم كشف اسرار است، و هر چه را در اين عالَم از نظر مردم پوشانيد در آن‌جا نتواند مستور كرد. و در آن‌جا مشوَّه‌الخلقة با دو زبان از آتش محشور گردد و با منافقان و شياطين معذب شود.

پس، انسان عاقل كه اين مفاسد را ديد و از براى اين خُلق جز زشتى و پليدى نتيجه‌اى نديد، بر خود حتم و لازم كند كه اين صفت را از خود دور كند، و وارد شود در مرحله عمل كه طريقه ديگر علاج نفس است. و آن‌چنان است كه انسان مدتى با كمال دقت مواظبت كند از حركات و سكنات خود و كاملًا مداقه در اعمال خويش كند، و بر خلاف خواهش و آرزوى نفس اقدام كند و مجاهده نمايد؛ و اعمال و اقوال خود را در ظاهر و باطن خوب كند و تظاهرات و تدليسات را عملًا كنار گذارد؛ و از خداى متعال در خلال اين احوال توفيق طلب كند كه او را بر نفس امّاره و هواهاى آن مسلط كند و در اين اقدام و علاج با او همراهى فرمايد. خداوند تبارك و تعالى فضل و رحمتش بر بندگان بى‌پايان است، و هر كس به سوى او و اصلاح خود قدمى بردارد، با او مساعدت فرمايد و از او دستگيرى نمايد. و اگر چندى بدين حال باشد، اميد است كه نفسْ صفا پيدا كند و كدورت نفاق و دورويى از او زائل گردد و آيينه قلب و باطنش از اين رذيله پاك و پاكيزه گردد و مورد الطاف حق و رحمت ولىّ‌النعمة حقيقى گردد؛ زيرا كه مبرهن‌ [١] است و به تجربه نيز پيوسته است كه نفس تا در اين عالَم است از اعمال و افعال صادره از خود منفعل مى‌گردد، چه اعمال صالحه و چه فاسده؛ در هر يك از اعمالْ در نفس اثرى حاصل شود: اگر عمل نيكو و صالح است، اثر نورانى كمالى؛ و اگر به خلاف آن است، اثر ظلمانى ناقص در آن حاصل شود تا يكسره قلب يا نورانى شود يا ظلمانى و منسلك در سلك سعدا شود يا اشقيا. پس، تا در اين دار عمل و منزل زراعت هستيم، با اختيار خود مى‌توانيم قلب را به سعادت يا شقاوت كشانيم و رهين اعمال و افعال خود هستيم.

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ^ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ‌ [٢].

[١] ر. ك: الحكمة المتعالية، ج ٩، ص ٢٩٠- ٢٩٦.

[٢] «پس هر آن‌كه به سنگينى دانه‌اى خُرد كار نيكى انجام دهد آن را خواهد ديد. و هر آن‌كه به سنگينى دانه‌اى خُرد كار بدى انجام دهد آن را خواهد ديد». (الزلزلة (٩٩): ٧- ٨)