ناملايمى هم براى شما پيش‌آمد نكند، و هيچ چيز بر خلاف مقصد شما نشود، آيا بعد از اين مدت كم، كه مثل باد مى‌گذرد، عاقبت شما چيست؟ آيا از اين لذّات چه ذخيره‌اى كرديد براى زندگى هميشگى خود، براى روز بيچارگى و روز فقر و تنهايى خود، براى برزخ و قيامت خود، براى ملاقات ملائكه خدا و اولياء خدا و انبياء او؟ جز يك اعمال قبيحه منكره كه صورت آنها را در برزخ و قيامت به شما تحويل مى‌دهند، كه صورت آنها را جز خداوند- تبارك و تعالى- كس ديگر نمى‌داند چيست.

تمام آتش دوزخ و عذاب قبر و قيامت و غير آنها را كه شنيدى و قياس كردى به آتش دنيا و عذاب دنيا، اشتباه فهميدى؛ بد قياس كردى. آتش اين عالم يك امر عرَضى سردى است. عذاب اين عالَم خيلى سهل و آسان است؛ ادراك تو در اين عالَم ناقص و كوتاه است. همه آتش‌هاى اين عالَم را جمع كنند روح انسان را نمى‌تواند بسوزاند؛ آن‌جا آتشش علاوه بر اين‌كه جسم را مى‌سوزاند روح را مى‌سوزاند، قلب را ذوب مى‌كند، فؤاد را محترق مى‌نمايد. تمام اينها را كه شنيدى و آنچه تاكنون از هر كه شنيدى جهنم اعمال تو است كه در آن‌جا حاضر مى‌بينى كه خداى تعالى مى‌فرمايد: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً [١]. يعنى «يافتند آنچه كرده بودند حاضر». اين‌جا مال يتيم خوردى لذّت بردى، خدا مى‌داند آن صورتى كه در آن عالَم از آن در جهنم مى‌بينى و آن ذلّتى كه در آن‌جا نصيب تو است چيست؟ اين‌جا بد گفتى به مردم، قلب مردم را سوزانيدى، اين سوزش قلب عباد خدا را خدا مى‌داند چه عذابى دارد در آن دنيا؛ وقتى كه ديدى مى‌فهمى چه عذابى خودت براى خودت تهيه كردى. وقتى غيبت كردى، صورت ملكوتى او براى تو تهيه شد، به تو ردّ مى‌شود؛ با او محشورى و خواهى عذاب آن را چشيد. اينها جهنّم اعمال كه جهنّم سهل و آسان و سرد و گوارا و مال كسانى است كه اهل معصيت هستند؛ ولى براى اشخاصى كه ملكه فاسده و رذيله باطله پيدا كردند؛ از قبيل ملكه طمع، حرص، جحود، جدال، شره، حبّ مال و جاه و دنيا و ساير ملكات پست، جهنّمى است كه نمى‌شود تصور كرد؛ صورت‌هايى است كه در قلب من و تو خطور نمى‌كند كه‌

[١] الكهف (١٨): ٤٩.