. «جَفا» به معنى بَعُدَ است. و جافاهُ عَنْهُ، فَتَجافا جَنْبُهُ عَنِ الفَراشِ. أَيْ نَبا. چنانچه در صحاح است‌ [١]. و «مجافاة» به شب نسبت دادن، مجاز در اسناد است؛ يا آن‌كه شب را فراش قرار داده ادعائاً؛ يا آن‌كه حقيقت در كلمه و اسناد است؛ و فرق در اراده جدّى و استعمالى است؛ چنانچه در مطلق مجازات احتمال داده‌اند؛ و شيخ فقيه، اصولى اديب متبحر، آقا شيخ محمدرضاى اصفهانى، در جليّة الحال در اطراف آن بسط مقال داده است‌ [٢]. و بالجمله، آن كنايه آورده شده از برخاستن از فراش خواب در شب براى عبادت. و پس از اين، بيان تقوا و مراتب آن مى‌شود ان‌شاءاللَّه.

و ما در ضمن فصولى چند بيان مناسبات حديث شريف را مى‌نماييم.

فصل در بيان فضيلت تفكر است‌

بدان‌كه از براى تفكر فضيلت بسيار است. و تفكر مفتاح ابواب معارف و كليد خزائن كمالات و علوم است، و مقدمه لازمه حتميه سلوك انسانيت است. و در قرآن شريف و احاديث كريمه تعظيم بليغ و تمجيد كامل از آن گرديده، و از تارك آن تعيير و تكذيب شده.

و در كافى شريف سند به حضرت صادق- عليه السلام- رساند كه فرمود: «

أفضل العبادة إدمان التفكر في الله و في قدرته» [٣]

. و پس از اين ذكرى از اين حديث پيش مى‌آيد.

و در حديث ديگر يك ساعت تفكر را از عبادت يك شب بهتر دانسته‌ [٤].

[١] الصحاح، ج ٦، ص ٢٣٠٣، ماده جفا.

[٢] وقاية الأذهان، جليّة الحال (سمطا اللّآل في مسألتي الوضع والاستعمال)، ص ١٠٣.

[٣] «پيوسته انديشيدن درباره خداوند و توانايى او برترين پرستش است.» (الكافي، ج ٢، ص ٥٥، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب التفكر»، حديث ٣)

[٤] عَنِ الحسن الصَّيْقَلِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ؟ قالَ: «نَعَمْ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم: تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ»؛ «حسن صيقل گويد به امام صادق عليه السلام عرض كردم:" آيا ساعتى انديشيدن از يك شب عبادت بهتر است؟" فرمودند:" آرى، و پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: يك ساعت فكر كردن از يك شب عبادت بهتر است». (المحاسن، ص ٢٦، حديث ٥؛ بحار الأنوار، ج ٦٨، ص ٣٢٥، حديث ١٦؛ ر. ك: الكافي، ج ٢، ص ٥٤، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب التفكر»، حديث ٢)