مى‌نماييم. و اگر كسى تفصيل بيشتر بخواهد به رساله لقاءاللَّه مرحوم عارف باللَّه، حاج ميرزا جواد تبريزى‌ [١]- قدّس سرّه- رجوع كند كه اخبار در اين باب را تا اندازه‌اى جمع كرده است.

بدان‌كه بعضى از علما و مفسرين كه به كلى سدّ طريق لقاءاللَّه را نمودند و انكار مشاهدات عينيه و تجليات ذاتيه و اسمائيه را نمودند- به گمان آن‌كه ذات مقدس را تنزيه كنند- تمام آيات و اخبار لقاءاللَّه را حمل بر لقاء يوم آخرت و لقاء جزاء و ثواب و عقاب نمودند [٢]. و اين حمل نسبت به مطلق لقاء و بعض آيات و اخبار گرچه خيلى بعيد نيست، ولى نسبت به بعض ادعيه معتبره و روايات در كتب معتبره و بعض روايات مشهوره، كه علماى بزرگ به آنها استشهاد كردند، بسيار حمل بارد بعيدى است.

و ببايد دانست كه مقصود آنان كه راهى براى لقاءاللَّه و مشاهده جمال و جلال حق باز گذاشته‌اند اين نيست كه اكتناه ذات مقدس جايز است؛ يا در علم حضورى و مشاهده عينى روحانى احاطه بر آن ذات محيط على الاطلاق ممكن است؛ بلكه امتناع اكتناه در علم كلى و به قدم تفكر، و احاطه در عرفان شهودى و قدم بصيرت، از امور برهانيه و مورد اتفاق جميع عقلا و ارباب معارف و قلوب است‌ [٣]. لكن آنها كه مدعى اين مقام هستند گويند: پس از تقواى تامّ تمام و اعراض كلى قلب از جميع عوالم و رفض نشأتَين و قدم بر فرق انّيّت و انانيت گذاشتن و توجه تامّ و اقبال كلى به حق و اسماء و صفات آن ذات مقدس كردن و مستغرق عشق و حبّ ذات مقدس شدن و ارتياضات قلبيه كشيدن،

[١] حاج ميرزا جواد تبريزى (١٣٤٤ ق) دانشمند بزرگ معاصر سال‌ها در نجف اشرف در مصاحبت ملا حسينقلى همدانى به تهذيب پرداخت. در حدود سال ١٣٢٠ ق به تبريز مراجعت كرد و سپس به قم آمد. خانه وى سال‌ها مجلس تذكر و موعظه بود. آثارى گرانقدر در تهذيب و اخلاق دارد؛ از جمله: لقاءاللَّه، أسرار الصلاة، المراقبات.

[٢] ر. ك: التبيان في تفسير القرآن، ج ٧، ص ١٠٠، وج ٨، ص ٣٤٨، و ج ١٠، ص ٣٠٩؛ مجمع البيان، ج ٦، ص ٧٧٠.

[٣] ر. ك: الفتوحات المكّية، ج ١، ص ١١٩، وج ٢، ص ٦١٩؛ الحكمة المتعالية، ج ١، ص ١١٣، وج ٢، ص ٣٣٥؛ المبدأ و المعاد، ص ٣٣.