از اين بيان معلوم شد كه حضرت صادق- عليه السلام- در اين حديث شريف اوّل نظر به صور اعمال و مواد آنها فرموده، و فرموده است: جزء صورى افضل از جزء مادى و نيت افضل از عمل است، چنانچه گوييم: روح افضل از بدن است. و لازم نيايد كه عملِ بى‌نيتْ صحيح باشد، و بدنِ بى‌روح بدن باشد؛ بلكه به تعلق نيت به عمل و روح به بدن آن يك عمل و اين يك بدن گردد. و اين معجون مختلط از نيت و عمل و روح و بدن، جزء صورى ملكوتى هريك افضل از جزء مادى مُلكى آن است. و اين معنى حديث مشهور است: «

نية المؤمن خير من عمله» [١]

. و در ثانى آن حضرت نظر فرموده به فناى عمل در نيت و ملك در ملكوت و مظهر در ظاهر، و فرموده است: «

ألا، وإن النية هي العمل»

. عمل همان نيت است، و غيرِ نيّت چيزى در كار نيست. و تمام اعمال در نيات فانى هستند و از خود استقلالى ندارند. پس از آن، استشهاد فرمود به قول خداى تعالى: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‌ شاكِلَتِهِ‌. هر كس بر شاكله خود عمل مى‌نمايد، و اعمالْ تابع شاكله نفس است. و شاكله نفس گرچه هيئت باطنى روح و ملكات مخمّره در آن است، لكن نيّاتْ شاكله ظاهريه نفس‌اند. توان گفت كه ملكاتْ شاكله اوّليه نفس، و نيّات شاكله ثانويه آن هستند، و اعمال تابع آنهاست، چنانچه حضرت فرموده است: شاكله نيّت است.

و از اين‌جا ظاهر شود كه طريق تخليص اعمال از جميع مراتب شرك و ريا و غير آن، منحصر به اصلاح نفس و ملكات آن است، كه آن سرچشمه تمام اصلاحات و منشأ جميع مدارج و كمالات است.

چنانچه اگر انسان حبّ دنيا را به رياضات علمى و عملى از قلب خارج كند، غايت مقصد او دنيا نخواهد بود؛ و اعمال او از شرك اعظم، كه جلب انظار اهل دنيا و حصول موقعيت در نظر آنهاست، خالص شود و جلوت و خلوت و سرّ و علن او مساوى شود. و اگر با رياضات نفسانيه بتواند حبّ نفس را از دل بيرون كند، به هر مقدارى كه دل از خودخواهى خالى شد خداخواه شود و اعمال او از شرك خفى نيز خالص شود. و

[١] پيامبر فرمود: «نيت مؤمن بهتر از عمل اوست». (الكافي، ج ٢، ص ٨٤، «كتاب الإيمان و الكفر»، «باب‌النيّة»، حديث ٢)