آن اولى‌ است. و آن ناشى از آن است كه گمان كردند منافات مى‌باشد بين قول به تجسّم اعمال و قول به معاد جسمانى؛ با اين‌كه اين مطلب مؤكِّد آن است. و كلمه «تمثّل» كه در اين حديث شريف است مثل تمثّلى است كه در قول خداى تعالى است: فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا [١] كه حقيقتاً به صورت جسمانيت متمثّل مى‌شود، نه آن‌كه خيال و گمان باشد و مثل خواب باشد. در هر صورت صرف كردن امثال اين آيات و روايات را از ظاهر خود، با آن‌كه مطابق برهان قوى است كه در محل خود مقرر است‌ [٢]، به مجرد آن‌كه به عقل ما درست نمى‌آيد و مطابق با مذهب حكما و فلاسفه است، مستحسن نيست. بهترين امور تسليم در محضر قدس كبرياى حق و اولياى معصومين است.

پس، معلوم شد كه هر عملى كه مقبول درگاه مقدس حق شد، صورت بهيّه حسنه دارد به تناسب خود از حور و قصور و جنّات عاليات و انهار جاريات. و هيچ موجودى در صفحه وجود متحقق نشود كه از روى جزاف، بلكه ارتباطات عقليه در كار است كه كشف آنها را جز كمل اوليا كسى نتواند كرد. و مطلب على الاجمال تحت ميزان عقلى و برهان حكمى است.

پس از آن‌كه معلوم شد حيات عالم آخرت و زندگانى و لذات آن عالم بسته است به اعمالى كه صورت كماليه آنها بدان عالم منتقل مى‌شود و آن اعمال عباداتى است كه به كشف تامّ محمدى- صلّى اللَّه عليه و آله- اهل اين ملت اطلاع بر آن پيدا كردند و كمال و حسن اعمال به نيّات و اقبال قلب و حفظ حدود است و اگر عملى فاقد اين امور يا بعض آن باشد از درجه اعتبار ساقط بلكه داراى صورت زشت مشوّه است كه انسان در عالم ديگر به آن مى‌رسد، چنانچه از راه اخبار و آثار معلوم شد، پس بر هر انسان مؤمن به عالم غيب و اخبار انبيا و اوليا و اهل معرفت و علاقه‌مند به حيات ابدى و زندگانى جاويدان لازم است كه با هر زحمتى و رياضتى هست اصلاح اعمال خود را بنمايد. و پس از آن‌كه ظاهر و صورت آنها مطابق قواعد اجتهاديه يا رأى فقها- رضوان اللَّه‌

[١] «پس براى او به صورت انسانى خوش‌قامت متمثّل شد». (مريم (١٩): ١٧)

[٢] ر. ك: الحكمة المتعالية، ج ٩، ص ٢٢٥.