اعظم حسرت‌ها است. پس، ميزان در علم آن است كه آيت و علامت و نشانه باشد و خودى و خوديت در آن نباشد و انانيّت در محل او محو و نابود شود؛ نه آن‌كه باعث نخوت و خودبينى و خودنمايى و تكبر شود.

و نيز تعبير فرموده است به «مُحكمه» براى آن‌كه علم صحيح آن است كه به واسطه نورانيت و روشنيش در قلبْ اطمينان آورد و شك و ريب را زائل نمايد. چه بسا كه انسان در تمام مدت عمر خوض در براهين و مقدمات آن كند و براى هر يك از معارف الهيه براهين عديده و ادله كثيره ذكر كند و در مقام جدل و خصومت بر اقران تفوق كند، ولى آن علوم در قلبش هيچ تأثيرى نكرده و اطمينانى حاصل نكرده بلكه شك و ترديد و شبهه او را زيادتر كرده باشد. پس، جمع مفاهيم و اكثار اصطلاحات هيچ فايده [ندارد]، بلكه قلب را به غير حق مشغول كند و از آن ذات مقدس منصرف و غافل نمايد.

اى عزيز، علاج، كل‌العلاج، در اين است كه انسان كه مى‌خواهد علمش الهى باشد، وارد هر علمى كه شد مجاهده كند و با هر رياضت و جديتى شده قصد خود را تخليص كند. سرمايه نجات و سرچشمه فيوضات تخليص نيّت و نيّت خالص است: «

من أخلص لله أربعين صباحا جرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه» [١]

. اخلاص چهل روزه اين است آثار و فوايدش؛ پس شما كه چهل سال يا بيشتر در جمع اصطلاحات و مفاهيم در هر علمى كوشيديد و خود را علامه در علوم مى‌دانيد و از جنداللَّه محسوب مى‌كنيد، و در قلب خود اثرى از حكمت و در لسان خود قطره‌اى از آن نمى‌بينيد، بدانيد تحصيل و زحمتتان با قدم اخلاص نبوده، بلكه براى شيطان و هواى نفس كوشش كرديد. پس، اكنون كه ديديد از اين علوم كيفيت و حالى حاصل نشد، چندى براى تجربه هم باشد به اخلاص نيّت و تصفيه قلب از كدورات و رذائل بپردازيد؛ اگر از آن اثرى ديديد، آن وقت بيشتر تعقيب كنيد. گرچه باب تجربه كه پيش آمد در اخلاص بسته مى‌شود؛ ولى باز

[١] «هر كس كه خود را چهل روز براى خدا خالص گرداند، چشمه‌هاى حكمت از دل بر زبانش جارى گردد». (أسرار الحكم، ص ٦٥٠؛ ر. ك: جامع الأخبار، ص ٢٤٩؛ الفتوحات المكّية، ج ٢، ص ١٠؛ كنز العمّال، ج ٣، ص ٢٤، حديث ٥٢٧١)