و فساد عبادات كاملًا تابع آن است؛ و هر قدر عبادات از تشريك و شوب نيات خالص‌تر باشند كامل‌ترند. و هيچ چيز در عبادات به اهميت نيت و تخليص آن نيست، زيرا كه نسبت نيات به عبادات، نسبت ارواح به ابدان و نفوس به اجساد است؛ چنانچه پيكره آنها از مقام ملك نفس و بدن آن صادر شود و نيت و روح آنها از جنبه باطن نفس و مقام قلب صادر شود- و هيچ عبادتى بى‌نيت خالصه مقبول درگاه حق تعالى نيست؛ الّا آن‌كه اگر خالص از ريا و شرك ظاهرى ملكى نباشد- و آن ريايى است كه فقها- رضوان اللَّه عليهم- ذكر فرمودند موجب بطلان و عدم اجزاى ظاهر است؛ و اگر خالص از تشريك باطنى نباشد، گرچه به حسب ظاهر شرع و حكم فقهى صحيح و مجزى است، ولى به حسب باطن شرع و حقيقت و اسرار عبادات، صحيح نيست و مقبول پيشگاه مقدس نمى‌باشد. پس، ملازمه نيست بين صحت عبادت و قبول آن. چنانچه در اخبار نيز ذكر اين مطلب بسيار است‌ [١].

و تعريف جامع شرك در عبادت، كه تمام مراتب آن را شامل گردد، ادخال رضاى غير حق است در آن، چه رضاى خود باشد يا غير خود؛ الّا آن‌كه اگر رضاى غير خود از ساير مردم باشد، شرك ظاهر و رياى فقهى است؛ و اگر رضاى خود باشد، آن شرك خفى باطنى است؛ و در نظر اهل معارف باطل و ناچيز است و مقبول درگاه حق نيست.

مثلًا كسى كه نماز شب بخواند براى وسعت روزى، يا صدقه دهد براى رفع بليّات، يا زكات دهد براى تنميه مال، يعنى اينها را براى حق تعالى بكند و از عنايت او اين امور را بخواهد، اين عبادات گرچه صحيح و مجزى و با اتيان به اجزا و شرايط شرعيه اين آثار نيز بر او مترتب شود، لكن اين عبادت حق تعالى نيست، و داراى نيت صادقه و اراده خالصانه نخواهد بود؛ بلكه اين عبادت براى تعمير دنيا و رسيدن به مطلوبات نفسانيه دنيويه است؛ پس عمل او مصاب نيست. چنانچه اگر عبادات براى ترس از جهنم و شوق بهشت باشد، نيز خالص براى حق نيست و نيت صادقانه در آن ندارد. بلكه توان گفت كه اين عبادات خالص براى شيطان و نفس است؛ و انسانِ داراى اين نحو عبادات،

[١] ر. ك: وسائل الشيعة، ج ٥، ص ٤٧٦، «كتاب الصلاة»، «أبواب أفعال الصلاة»، باب ٣، حديث ١، ٣، ٤ و ٦.