اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٥٣ - - حالت دوم مفهوم لازم اطلاق محل افتراق با عام باشد

\* قسم دوم: منطوق اعم از عام باشد

آنجاست كه منطوق اعم مطلق فرض شود، و عام معارض با مفهوم نسبت به منطوق اخص مطلق باشد. نظير آنكه آيه كريمه‌ قُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ‌[١] را منطوق در نظر بگيريم كه با اطلاقش چنين معنى مى‌دهد «يجب قول الأحسن للآخر مؤمنا كان أو كافرا» و مفهوم آنكه لازم اطلاق آن است چنين است «لا يجوز هتك الكافر» و از سويى عام چنين مى‌گويد «يجوز هتك غير المؤمن».

در اينجا، چند حالت وجود دارد:

- حالت اول: مفهوم لازم اطلاق محل اجتماع با عام باشد

اينكه مفهوم لازم آن بخش از اطلاق منطوق باشد كه محل اجتماع و تعارض آن با عام است، نظير همان مثالى كه در بالا بيان شد؛ زيرا مفهوم، لازم آن بخش از اطلاق منطوق است كه با عام تعارض دارد. در مثال فوق آن بخش از منطوق كه با عام اجتماع و تعارض دارد «يجب قول الأحسن للكافر» است كه با عام كه مى‌گويد «يجوز هتك غير المؤمن» تعارض دارد و فرض بر اين است كه مفهوم يعنى «لايجوز هتك الكافر» لازم مفهومى همين بخش از منطوق است. در اينجا نتيجه تعارض معلوم است؛ زيرا منطوق به‌وسيله عام تخصيص مى‌خورد و در نتيجه آن بخش از اطلاقش كه با عام تعارض داشت و مفهوم را نيز در پى‌داشت ساقط مى‌شود كه مفهوم نيز در پى آن ساقط مى‌شود.

- حالت دوم: مفهوم لازم اطلاق محل افتراق با عام باشد

اينكه مفهوم معارض با عام، لازم آن بخش از اطلاق منطوق باشد كه محل افتراق با عام است نظير آنكه منطوق بگويد «لا تكرم العادل» كه با اطلاقش شامل عادل جاهل و عادل عالم مى‌شود و مفهوم لازم آن بخش از اطلاق كه مربوط به حصه عادل عالم است‌

[١] . سوره اسراء: ٥٣.