اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٨١ - بخش دوم دلالت استثناء متصل به عمومات متعدد به لحاظ مستثنى

يا در آنجا كه متعدد الموضوع لكن مشترك المحمول‌اند نظير مضمون دو آيه كريمه:

إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ\* إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ‌[١].

كه در اين دو آيه شريفه حكم دنيوى و اخروى واحدى بر دو عنوان عام محاربه خدا و رسول، و إفساد فى الارض، بار شده است، و سپس «تائب قبل القدرة عليه» از آن حكم مستثنى شده است.

در اين دو مورد- يعنى آنجا كه عام‌هاى متعدد قبل الاستثناء مشترك‌الموضوع يا مشترك المحمولند- اشتراك در موضوع يا در حكم، خود، قرينه رجوع استثناء به تمام آن عام‌هاى مشترك در موضوع يا حكم است، و در نتيجه در اين دو مورد استثناء متعقب عام‌هاى متعدد، ظهور در رجوع به همه آنها دارد.

بخش دوم: دلالت استثناء متّصل به عمومات متعدد به لحاظ مستثنى:

در مستثنى سه فرض وجود دارد كه دو فرض آن جاى بحث ندارد و مورد بحث، منحصر در فرض سوم است:

\* فرض اول: آن است كه مستثنى قابليت رجوع به غير از جمله اخير نداشته باشد نظير مستثنى در آيات كريمه آغازين سوره مؤمنون: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ\* الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ...[٢] تا آنجا كه مى‌فرمايد: وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ‌

[١] . سوره مائده: ٣٣ و ٣٤.

[٢] . سوره مؤمنون: ١ و ٢.