اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٩٩ - نقد بيان امام خمينى(قدس سره)

\* حالت اول: اينكه وجود آن شى‌ء، يا ثبوت آن شى‌ء، براى ذات يا وجود ماهيت، واجب باشد. نظير زوجيت براى أربعه، يا تحيز براى جسم. ماهيت در اين حال، «بشرط شى‌ء» است؛

\* حالت دوم: اينكه وجود، يا ثبوت آن شى‌ء، براى ذات يا وجود ماهيت، ممتنع باشد، نظير فرديت براى أربعة، يا تجرد از مكان براى جسم. ماهيت، در اين حال، «ماهيت بشرط لا» است؛

\* حالت سوم: اينكه وجود، يا ثبوت آن شى‌ء، براى ذات يا وجود ماهيت، نه واجب باشد و نه ممتنع، بلكه ممكن باشد. نظير وجود نسبت به ماهيت، يا بياض نسبت به جسم؛ كه ماهيت در اين حال، «ماهيت لابشرط» است.

مقسم اين اقسام سه‌گانه نيز ذات ماهيت است كه در همه اين اقسام وجود دارد. بنابراين، ذات ماهيت بنفسها نيز «لا بشرط مقسمى» است.

آنچه موضوع‌له اسم جنس است، ذات ماهيت است، نه ماهيت بشرط لا، و نه لابشرط قسمى، و نه بشرط شى‌ء. بلكه ذات ماهيت «لا بشرط مقسمى» موضوع‌له است، بدون آنكه شيئى همراه آن لحاظ شود، تا جايى كه خود لحاظ نيز، قيد ماهيت نيست. اگرچه ماهيت- در موضوع‌له اسم جنس-، مورد لحاظ قرار مى‌گيرد، لكن قيد لحاظ در آن أخذ نشده است‌[١].

نقد بيان امام خمينى (قدس سره):

بر فرمايش حضرت امام، در تحرير محل نزاع، اشكالات ذيل را وارد مى‌دانيم:

[١] . تهذيب الاصول، ج ٢، ص ٦٤- ٦٨.