اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٣٩١ - نظريات مطرح در مسأله

\* حاصل مطلب:

به نظر مى‌رسد در اين مطلب خلافى بين مشهور محققين نيست كه موضوع‌له و مدلول تصورى ادوات خطاب و نيز مراد استعمالى آنها، خود خطاب است كه بنابر مسلك حق، اين مدلول تصورى نسبت خطابيه است، نه معناى اسمى خطاب. اگرچه معناى اسمى اين نسبت خطابيه را مى‌توان خطاب، اسماع، افهام، ابلاغ و امثال آنها در نظر گرفت و آن را هم‌معناى جملاتى نظير «أُخاطبك» يا «اسمع واعلم» و امثال آنها دانست.

خلاف بين محققان در مانحن‌فيه در اين است كه پس از استعمال ادوات خطاب كه دلالت تصورى و مراد استعمالى آنها همان نسبت خطابيه است، آيا مدلول تصديقى دوم مناسب با مدلول تصورى ادوات خطاب، قصد تفهيم خصوص مخاطبين حاضر در مجلس خطاب است؟ يا قصد تفهيم همه كسانى است كه مدخول ادوات خطاب بر آنها دلالت دارد؟ نظير: «الذين آمنوا» در «يا أيها الذين آمنوا».

دسته‌اى مى‌گويند از آنجا كه مدلول تصورى، خطاب يا نسبت خطابيه است، به‌حكم عقل كه قصد تفهيم غير حاضر را ناممكن مى‌داند، آنچه با اين خطاب يا نسبت خطابيه تناسب دارد، خصوص قصد تفهيم حاضران در مجلس خطاب است.

دسته‌اى ديگر مدعى‌اند مدلول تصديقى دوم بايد با مدلول تصورى و مدلول تصديقى اول يعنى مراد استعمالى تناسب داشته باشد، و چون مدلول تصورى و مراد استعمالى مدخول ادات خطاب نظير: «الذين آمنوا» شامل غائبين و معدومين نيز مى‌شود، بنابراين مدلول تصديقى دوم ادوات خطاب، قصد تفهيمِ اعم از حاضران و غائبان و معدومان است.

نظريات مطرح در مسأله:

مهم‌ترين نظرياتى كه در ميان متأخرين از محققان اصولى در اين مسأله مطرح‌است، چهار نظريه زير است:

١) نظريه محقق نايينى؛