اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٠ - اشكال استاد شهيد بر محقق اصفهانى(رحمهما الله)

على طورين. مع أنّ المعنى الحرفى- كانحاء النسب والروابط- لا يوجد فى الخارج الّا على نحو واحد و هو الوجود لا فى نفسه ولا يعقل أن توجد النسبة فى الخارج بوجود نفسى‌[١].

اشكال استاد شهيد بر محقق اصفهانى (رحمهما الله):

استاد شهيد صدر اشكال محقق اصفهانى را وارد نمى‌داند؛ زيرا اين اشكال را مبتنى بر اصل تطابق عين و ذهن مى‌داند كه بنابر اين اصل، اگر معناى حرفى در ذهن به دوگونه لا فى نفسه و فى نفسه موجود است، بايد در خارج نيز چنين باشد. در حالى كه اين اصل درست نيست؛ زيرا نه تنها دليلى بر ضرورت مطابقت ذهن و عين وجود ندارد، بلكه دليل بر عدم آن وجود دارد؛ زيرا وجود عرض در خارج، بدون موضوع ممكن نيست در حالى كه وجود ذهنى عرض، وجود لا فى موضوع است؛ زيرا تصور عرض در ذهن بدون موضوع آن ممكن است‌[٢].

به نظر مى‌رسد ايرادى كه استاد شهيد بر اشكال محقق اصفهانى گرفته‌اند وارد نيست؛ زيرا تفاوتى كه بين وجود ذهنى عرض و وجود خارجى آن فرض شده‌است، در واقع، تفاوت بين وجود تصديقى عرض در ذهن و عين است. به تعبير دقيق‌تر، تفاوت ميان عرض ذهنى به حمل شايع با عرض خارجى به حمل شايع مى‌باشد، وگرنه ميان مفهوم عرض يا وجود تصورى عرض با عرض خارجى، اتحاد كامل وجود دارد و ممكن نيست بين آن دو تفاوتى باشد، بلكه همان‌گونه كه وجود خارجى عرض، وجود فى‌موضوع است، وجود تصورى عرض نيز وجود فى‌موضوع است؛ زيرا وجود تصورى عرض چيزى جز صورت عرض خارجى نيست.

در مانحن‌فيه نيز بين معناى تصورى حرفى يا اسمى با وجود خارجى آن معنا، اتحاد كامل وجود دارد و تفاوت و اختلاف بين آنها غيرمعقول است.

[١] . نهاية الدراية، ج ١، ص ٥١.

[٢] . بحوث فى علم الاصول، ج ١، ص ٢٣٤.