اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٥٠٤ - نقد بيان استاد شهيد(رحمه الله)

٤. قسم رابع لحاظ ماهيت را مى‌توان به تنهايى و با نگاه مستقل، مورد لحاظ قرار داد. لكن با لحاظى از نوع لحاظ تعقل ثانى؛ زيرا در تعقل اول، جايى براى اين نوع از لحاظ ماهيت نيست؛

\* نكته چهارم: از آنچه گفتيم، روشن‌شد كه قسم رابع از لحاظهاى ماهيت- كه آن را «لابشرط مقسمى» ناميديم-، همان است كه از آن به «ماهيت مهمله» تعبير مى‌شود؛ زيرا ماهيتى است تهى از اطلاق و تقييد، و مقسم «ماهيت مطلقه يا ماهيت لابشرط قسمى»، و «ماهيت بشرط شى‌ء» و «ماهيت بشرط لا» است؛

\* نكته پنجم: بنابر مطالب فوق، محل نزاع در مانحن‌فيه، معين و معلوم گرديد. و آن، اين است كه آيا اسماء اجناس، براى « «ماهيت مهمله»- يعنى «ماهيت لابشرط مقسمى»- وضع شده‌اند- تا اطلاق، خارج از موضوع‌له باشد، و دلالت بر آن در اسماء اجناس، نياز به ضميمه «مقدمات حكمت» داشته باشد-، يا آنكه اسماء اجناس، براى «ماهيت مطلقه» يا «ماهيت لابشرط قسمى» وضع شده‌اند- تا دلالت آنها بر اطلاق، دلالت بالوضع باشد، و نيازى به هيچ قرينه يا ضميمه خارجى نداشته باشد-؟

آنچه بيان شد، حاصل نظر استاد شهيد صدر است‌[١]، با تصرفى كه در راستاى ساده‌سازى و توضيح، از سوى ما انجام گرفت.

نقد بيان استاد شهيد (رحمه الله):

بر نظر استاد شهيد در تحرير محل نزاع، با همه دقتى كه در آن به‌كار رفته‌است، دو تعليق داريم:

[١] . بحوث فى علم الاصول، ج ٣، ص ٤٠٣- ٤٠٥.