اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤١٨ - نقد استاد شهيد بر نظريه آخوند(رحمه الله)

در اينجا تذكر اين نكته بجاست كه در نظر ما اصل عدم استخدام فى نفسه اصلى است عقلايى و لغوى و مستقل و از اصول گفتارى عقلايى است كه براى اثبات مراد استعمالى به‌كار مى‌رود نه مراد جدى و لهذا از فروع اصالةالظهور نيست، و با مثل اصالةالحقيقه يا اصالة عدم النقل كه از فروع اصالةالظهورند از اين جهت متفاوت است. در هر صورت قاعده تطابق بين ضمير و مرجع آن، اقتضاء دارد عام با ضمير مطابق بوده و در خاص استعمال شده باشد. به همين علت است كه هرجا قرينه دال بر استعمال ضمير در خاص، منفصل باشد، اصل عدم استعمال با اصالةالعموم تعارض خواهد كرد و مانع جريان اصالةالعموم و اثبات استعمال عام در عموم مى‌شود. و هرجا قرينه دال بر استعمال ضمير در خصوص متصل باشد، موجب اجمال عام خواهد شد.

- اشكال دوم:

اشكال دوم استاد شهيد صدر (رحمه الله) بر نظريه آخوند افزون بر آنچه بيان شد، اين است كه اگر فرض را بر عدم جريان اصل عدم استخدام بگذاريم، اصل ديگرى در اينجا مى‌تواند مانع جريان اصالةالعموم در عام شود و آن «اصل ظهور تطابق مرجع ضمير با ضمير است». اين اصل در واقع معكوس اصل عدم استخدام است؛ به اين بيان كه مبناى اصل عدم استخدام، مطابقت ضمير با مرجع خود بود، امّا مبناى اين اصل، مطابقت مرجع با ضمير خود است؛ زيرا مطابقت، دو طرف دارد و در اصل عدم استخدام به طرفى از مطابقت استناد مى‌شد كه از ضمير آغاز مى‌گشت اما در اين اصل به طرف ديگر اين مطابقت كه آغاز آن مرجع ضمير است استناد مى‌شود[١].

[١] . بحوث فى علم الاصول، ج ٣، ص ٣٧٣- ٣٧٦.