اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٧٦ - \* بيان استاد شهيد(رحمه الله) در وجوه تقديم مفهوم بر عام

اشكال استاد شهيد (رحمه الله):

اين وجه از نظر استاد شهيد ايراد اساسى ندارد. تنها ايرادى كه از نظر استاد شهيد بر اين وجه وارد است اين است كه اين وجه تنها بر مبناى مرحوم آخوند صاحب كفايه كه افاده مفهوم به وسيله جمله شرطيه را مبتنى بر دلالت جمله شرطيه بر عليت انحصارى شرط نسبت به جزاء مى‌داند و اطلاق عليت شرط را نسبت به جزاء دال بر عليت انحصارى شرط نسبت به جزاء مى‌داند، مى‌تواند صحيح باشد؛ زيرا بنابر اين مبنا اطلاق شرط در جمله شرطيه تضييق را نتيجه مى‌دهد؛ زيرا مفيد انحصار عليت جزاء در شرط است، لكن بنابر برخى مبانى ديگر در توجيه دلالت قضيه شرطيه بر مفهوم نظير مبنايى كه دلالت جمله شرطيه را بر مفهوم بر اساس دلالت جمله شرطيه بر اطلاق شرطيت شرط براى جزاء- خواه علت ديگرى باشد خواه نباشد- مى‌داند، يا مبنايى كه دلالت جمله شرطيه را بر مفهوم بر اساس دلالت جمله شرطيه بر اطلاق توقف جزاء بر شرط مى‌داند، بر اساس اين نوع مبانى در توجيه مفهوم، اطلاقى كه در طرف مفهوم است مفيد تضييق نيست تا بتوان مفهوم را بر اساس اخصيت، قرينه بر عام دانسته و بر عام مقدمش داشت.

ايراد استاد شهيد به نظر ما وارد نيست؛ زيرا ملاك در نسبت بين دليلين اخصيت مدلول نهايى احد الدليلين است نه اخصيت مفاد تحت اللفظى تا گفته شود بنابر مبناى افاده مفهوم در جمله شرطيه بر اساس اطلاق شرطيت شرط براى جزاء، يا مبناى افاده مفهوم در جمله شرطيه بر اساس اطلاق توقف جزاء بر شرط، دليل دال بر مفهوم از اخصيت نسبت به دليل عام برخوردار نيست، بلكه ملاك اخصيت، مفاد نهايى دليل است كه نتيجه اطلاق شرطيت شرط در مبناى اول و نتيجه اطلاق توقف جزاء بر شرط در قضيه «اكرم العالم اذا كان عادلا» نفى وجوب اكرام عالم عند انتفاء الشرط است يعنى نفى وجوب اكرام از حصه‌اى خاص از عالم كه حصه فاقد شرط است، و پرواضح است كه اين مفاد نسبت به مفاد عام كه اثبات وجوب اكرام بر همه حصص «عالم» است اخص است.