اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٦٩ - اشكالات استاد شهيد(رحمه الله) بر اين استدلال

تقريب استدلال بر ظهور جمع محلّى به الف و لام بر عموم:

بيان استدلالاتى است كه در بيانات اصوليين بر ظهور جمع محلّى به الف و لام در استيعاب و عموم آمده است. در اين زمينه چند بيان وجود دارد:

\* استدلال اول:

اين بيان بر سه مقدمه مبتنى است:

١. استثناء به معناى «اخراج الداخل لولا الاستثناء» است. بنابراين صحت استثناى مفهومى از مفهومى ديگر، كاشف از اشتمال مفهوم مستثنى‌منه بر مفهوم مستثنى- لولا الاستثناء- است.

٢. بدون شك هرجا مستثنى‌منه جمع محلّى به الف و لام باشد، استثناء بعضى از افراد مستثنى‌منه صحيح خواهد بود. نظير آنكه گفته شود «جاء العلماء إلا زيداً» كه بنابر مقدمه اول، كاشف از شمول مستثنى‌منه است. يعنى جمع محلّى به الف و لام «العلماء»، همه افراد «عالم» از جمله «زيد» را شامل است.

٣. اين صحت استثناء به لحاظ مدلول تصورى مستثنى‌منه است. بنابراين مقتضاى مدلول وضعى است، و لذا مبتنى بر جريان مقدمات حكمت در مدخول الف و لام نيست؛ زيرا توقف بر جريان مقدمات حكمت در صورتى است كه صحت استثناء به لحاظ مدلول تصديقى باشد كه با مقدمات حكمت به دست مى‌آيد.

از اين سه مقدمه نتيجه گرفته مى‌شود كه مدلول وضعى جمع محلّى به الف و لام، استيعاب و شمول است و بدين ترتيب مطلوب به اثبات مى‌رسد.

اشكالات استاد شهيد (رحمه الله) بر اين استدلال:

استاد شهيد بر اين استدلال دو ايراد گرفته‌اند:

١) اشكال نقضى: كه استثناء از جمع مضاف نيز صحيح است، نظير «اكرم علماء القوم الا زيداً» با آنكه جمع مضاف، مسلماً مفيد استيعاب و عموم نيست.