اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٤٦٠ - فرض اول مفهوم، تمام مورد افتراق عام با منطوق را شامل شود

اشكال بر دليل دوم:

اين دليل نيز به نظر ما ناتمام است؛ زيرا اگر- به فرض- شق دوم دليل را بپذيريم و بپذيريم كه تقديم منطوق بر عام موجب سقوط كامل دليل عام مى‌شود؛ زيرا تقديم منطوق تقديم مفهوم را بالملازمه در پى دارد و با تقديم منطوق و مفهوم تمام مفاد دليل عام ساقط مى‌شود، شق اول را نمى‌توان پذيرفت؛ زيرا مى‌توان عام را بر منطوق و مفهوم مقدم داشت و تقديم عام بر منطوق يا مفهوم موجب سقوط تمام مفاد دليل منطوق نخواهد شد؛ زيرا فرض بر اين است كه بين عام و منطوق و مفهوم عموم من وجه است و تقديم عام بر مفهوم و منطوق موجب سقوط حصه‌اى از هر يك از مفهوم يا منطوق خواهد شد و موجب سقوط تمام مدلول دليل منطوق نخواهد شد. در مثالى كه در بالا آورديم، دليل عام را «اكرم العالم» فرض كرديم و دليل منطوق را «لا تكرم العادل» فرض كرديم كه مفهوم آن، «لا تكرم غير العادل» است، در اين مثال با تقديم عام بر مفهوم يعنى «لا تكرم غير العادل» حصه عالم از آن منتفى مى‌شود و حصه غيرعالم غيرعادل تحت شمول آن باقى‌مى‌ماند. و نيز با تقديم عام بر منطوق كه «لا تكرم العادل» است، حصه عالم عادل از آن خارج مى‌شود، و حصه عادل غيرعالم تحت شمول آن باقى‌مى‌ماند و نتيجه جمع بين عام و منطوق و مفهوم با تقديم عام بر آن دو «وجوب اكرام عالم عادل» خواهد بود.

بنابراين، حق در اين صورت- يعنى آنجا كه بين عام و منطوق عموم من‌وجه است و مفهوم تمام مورد افتراق عام بامنطوق را فرا مى‌گيرد- برخلاف آنچه استاد شهيد فرمود، تقديم دليل عام بر منطوق و مفهوم است؛ زيرا با تقديم منطوق و مفهوم بر عام تمام مدلول دليل عام ملغى و منتفى خواهد شد، در صورتى كه با تقديم دليل عام بر منطوق و مفهوم، تنها حصه‌اى از هر يك از منطوق و مفهوم منتفى خواهد شد و بنابر قاعده‌اى كه پيشتر اشاره كرديم، در چنين موردى، دليلى كه با تمام مدلولش دليل معارض را نفى‌