اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٣٨٨ - \* اشكال محقق خويى(رحمه الله)

امّا عقلى: از اين جهت كه جاى اين سؤال وجود دارد: آيا از نظر عقل، توجيه خطاب به غير حاضرين در مجلس خطاب معقول است يا معقول نيست؟

و امّا لغوى: از اين جهت كه آيا ادوات خطاب، نظير «يا أيها الذين آمنوا» و امثال آن، از نظر لغوى دلالت بر شمول خطاب نسبت به غير حاضرين در مجلس خطاب دارند يا ندارند؟

\* اشكال محقق خويى (رحمه الله):

استاد محقق خويى عقلى بودن نزاع در مانحن‌فيه را نمى‌پذيرد و معتقداست بحث در اينجا صرفاً لغوى بوده و جايى براى بحث عقلى در مانحن‌فيه وجود ندارد؛ زيرا خطاب به يكى از دو گونه معقول است:

١) خطاب حقيقى؛

٢) خطاب انشايى.

از يك‌سو روشن است خطاب حقيقى كه به قصد تفهيم مخاطب انجام‌مى‌گيرد، در شأن حاضر غير ملتفت، معقول نيست تا چه رسد به غائب از مجلسِ خطاب يا معدوم در زمان خطاب! و از سويى ديگر روشن است كه خطاب انشايى از آن جهت كه تنها به منظور اظهار و ابراز ما فى‌النفس انجام‌مى‌گيرد، نظير اظهار شوق يا عجز و امثال آنها، نسبت به معدومين بلكه نسبت به موجودات غير ذى‌شعور نظير سنگ و درخت و ماه و آسمان و آفتاب نيز ممكن است انجام گيرد؛ بنابراين در مانحن‌فيه، بحث عقلى محل نزاع و كلام نيست؛ زيرا داورى عقل در مانحن‌فيه روشن است؛ خواه خطاب حقيقى مراد باشد و خواه خطاب انشايى. بلكه آنچه در مانحن‌فيه شايسته‌ى بحث و كلام است، اين است كه آيا ادوات خطاب از نظر لغوى براى دلالت بر خطاب حقيقى وضع شده‌اند يا براى دلالت بر خطاب انشايى؟

پاسخ اين پرسش نيز چنين است كه اگر ادوات خطاب، براى خطاب حقيقى وضع شده باشند، به حاضرين در مجلس خطاب بلكه خصوص ملتفت به خطاب، اختصاص‌